Skip to content
Menu
Muzeum Historii Ubioru
  • O Muzeum
  • Wystawy
  • Zaplanuj wizytę
  • Aktualności
  • Edukacja
  • Pracownia ubioru
  • Wesprzyj Muzeum
  • Kontakt
Muzeum Historii Ubioru

Sposób na ubranie – cyfrowa wystawa edukacyjna o produkcji odzieży, włókiennictwie i wpływie przemysłu modowego na środowisko i społeczeństwo.

Grafika promocyjna „Sposób na ubranie”: na zdjęciu manekiny w strojach oraz plansza z napisem „Sposób na ubranie – cyfrowa wystawa edukacyjna o produkcji odzieży, włókiennictwie i wpływie przemysłu modowego na środowisko i społeczeństwo”; na dole logotypy Krajowego Planu Odbudowy, Rzeczypospolitej Polskiej i Unii Europejskiej (NextGenerationEU).

Zapraszamy Państwa do zwiedzenia cyfrowej wystawy, która pokazuje ubranie jako efekt złożonego procesu: od pomysłu i doboru materiału, przez techniki szycia i organizację pracy, aż po dystrybucję oraz codzienne użytkowanie. Ekspozycja uświadamia, jak różnymi drogami odzież trafia do naszych rąk — od szycia domowego i niewielkich pracowni rzemieślniczych po produkcję przemysłową w dużych zakładach i firmach odzieżowych.

Patrząc na ubrania przez pryzmat ich powstawania, dostrzegamy świat decyzji: technicznych, estetycznych, ekonomicznych i etycznych. Wystawa obejmuje zarówno obiekty wykonane ręcznie – w pojedynczych egzemplarzach lub krótkich seriach – jak i wyroby powstające masowo, gdzie skala produkcji zmienia tempo pracy, podział zadań oraz relację między twórcą a odbiorcą.

Chcemy pokazać, że ubranie nie jest wyłącznie kwestią gustu ani stylu. Jest codzienną potrzebą, ale też wyborem, który wiąże się z konsekwencjami. Ekspozycja zachęca do namysłu nad odpowiedzialnością towarzyszącą decyzjom ubraniowym – społeczną, środowiskową i ekonomiczną.

W przestrzeni wystawy spotkają Państwo zarówno stroje tworzone przez anonimowych rzemieślników, jak i projekty sygnowane nazwiskami uznanymi we współczesnej modzie. Zestawienie tych obiektów nie służy budowaniu splendoru, lecz podkreśleniu różnorodności podejść do tworzenia odzieży: od rozwiązań funkcjonalnych po wizje konceptualne, od pracy jednostkowej po produkcję seryjną.

To zaproszenie nie tylko do oglądania, lecz także do zadania kilku podstawowych pytań: skąd bierze się nasza odzież i co mówi o nas samych? Jaką rolę pełni w społeczeństwie? I czy sposób, w jaki powstaje, może stać się punktem wyjścia do większej troski – o ludzi, zasoby i przyszłość?


Prezentowane obiekty pochodzą ze zbiorów Muzeum Historii Ubioru oraz Kolekcji Muzealne Mody.
Zestawienie tych dwóch zasobów pozwala ukazać szerokie spektrum sposobów tworzenia i funkcjonowania ubioru: od wyrobów rzemieślniczych i codziennych po przykłady mody projektanckiej oraz rozwiązania charakterystyczne dla różnych epok. Dzięki temu ekspozycja łączy perspektywę instytucjonalnej kolekcji muzealnej z uzupełniającym wyborem obiektów z kolekcji prywatnej, budując pełniejszy obraz historii i kultury ubioru.

Kurator wystawy: dr Piotr Szaradowski
Organizacja i produkcja: Anna Moryto

Realizacja cyfrowej wystawy została dofinansowana w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO). Informacja o dofinansowaniu stanowi element obowiązków informacyjno-promocyjnych przedsięwzięcia. Sfinansowane przez Unię Europejską – NextGenerationEU.

Logotypy instytucji, które dofinansowały wystawę


Wycieczka wirtualna

Wejdź



SALA 1
Od igły do maszyny

1.1. Szycie ręczne

Do czasu wynalezienia maszyny do szycia w XIX wieku wszystkie ubrania były szyte ręcznie (dowiedz się więcej). Niezależnie od tego, dla kogo były robione i jaką funkcję miały pełnić. Nie oznaczało to jednak równości. Jakość, sposób i miejsce wykonania były wyraźnie związane z pozycją społeczną i materialną. Generalnie do końca XVIII wieku wiedza na temat krawiectwa była zastrzeżona dla osób skupionych w cechach krawieckich. Organizacje te z jednej strony pilnowały jakości wytwarzanych ubiorów, dbały o interesy swoich członków, choć bywały również postrzegane jako siła powstrzymująca postęp i rozwój. Ich kres przyniosły zmiany społeczne i gospodarcze na przełomie XVIII i XIX wieku.

Dwie czarno-białe plansze z XVIII wieku z „Wielkiej Encyklopedii Francuskiej”, t. 38 „Sztuka ubierania”: elementy kroju i konstrukcji ubioru, z podpisem „Tailleur d’Habits”.

Plansze „Wielkiej Encyklopedii Francuskiej”, t. 38 „Sztuka ubierania” – „Tailleur d’Habits” XVIII wiek.
Źródło: Bibliothèque nationale de France 

  • Ujęcie 3/4 beżowej sukienki z pelerynką i bufiastym rękawem; szeroka, fałdzista spódnica na manekinie, szare tło.
    Suknia damska z pelerynką z lat 1835-1839, ujęcie 3/4
  • Tył beżowej sukienki z pelerynką; w talii wiązanie i głębokie fałdy spódnicy, manekin na szarym tle.
    Suknia damska z pelerynką z lat 1835-1839, widok z tyłu
  • Boczny widok beżowej sukienki z pelerynką i bufiastym rękawem; szeroka, fałdzista spódnica na manekinie, szare tło.
    Suknia damska z pelerynką z lat 1835-1839, widok z boku
  • Detal rękawa sukni z lat 1835–1840 – jasnobeżowa tkanina z poziomymi, miękko udrapowanymi fałdami.
    Suknia damska z pelerynką z lat 1835-1839, detal rękawa 

Suknia, 1835-1840, twórca nieznany, tkanina jedwabna, dwutonowa, szycie ręczne;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU I 1830.2.2

Szycie ręczne traktuje się dziś bardzo często jako ekskluzywne, wręcz luksusowe, co stanowi odpowiedź na dominującą mechanizację w procesie tworzenia ubrań. Elementy wykonane ręcznie są interpretowane jako elementy indywidualizujące ubiór, nadające mu niepowtarzalny charakter. W prezentowanej na wystawie sukni projektu Yohji Yamamoto zastosowany do ozdoby ścieg (fastryga w białym kolorze) może być odczytywany właśnie w ten sposób. Dla Japończyka ma on jednak dodatkowy wymiar. Fastryga jest ściegiem najczęściej używanym podczas tworzenia ubrania, dlatego stanowi komentarz do procesu twórczego. Sama suknia również nie jest w pełni skończona. Przez kilka pojedynczych dziurek można dowolnie przeplatać rzemień i za każdym razem uzyskiwać nieco inny efekt.

  • Czarna, asymetryczna sukienka Yohji Yamamoto na białym manekinie; cienkie sznurki na szyi, widoczne jasne linie fastrygi, szare tło.
    Suknia, Yohji Yamamoto, kolekcja lato 2000, widok z przodu
  • Tył czarnej sukienki Yohji Yamamoto; sznurki krzyżują się na plecach, jeden rękaw opuszczony, sylwetka tubowa, szare tło.
    Suknia, Yohji Yamamoto, kolekcja lato 2000, widok z tyłu
  • Boczny widok czarnej, asymetrycznej sukienki Yohji Yamamoto; odsłonięte ramię, cienki sznurek na szyi, fason dopasowany, szare tło.
    Suknia, Yohji Yamamoto, kolekcja lato 2000, widok z boku
  • Boczny widok czarnej sukienki Yohji Yamamoto z miękką, rzeźbiarską fałdą przy biuście; widoczne fastrygi i sznurek na szyi, szare tło.
    Suknia, Yohji Yamamoto, kolekcja lato 2000, widok z boku 2
  • Zbliżenie na wszywkę z odręcznym napisem „Yohji” na czarnej podszewce; pod spodem widoczne dodatkowe metki.
    Suknia, Yohji Yamamoto, kolekcja lato 2000, wnętrze

Suknia, Yohji Yamamoto, kolekcja lato 2000
tkanina jedwabna (ryps), rzemień skórzany, szycie maszynowe, ręczne wykończenie;
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0144.01


1.1.2 Szycie z wykorzystaniem maszyny do szycia

Spopularyzowanie się maszyny do szycia w ostatniej ćwierci XIX wieku, nie sprawiło, że szycie ręczne przestało funkcjonować. Wiele operacji wciąż było łatwiej i sprawniej wykonać ręcznie (specjalistyczne maszyny, jak np. dziurkarka, podszywarka, pojawiały się stopniowo, a i tak często swoje zastosowanie miały w przemyśle, a nie w domach). Także pewne rodzaje tkanin, zwłaszcza z delikatną okrywą włosową, wymagają delikatnego szycia (źle ustawiona stopka maszyny może łatwo zagnieść włos). Oddzielną kwestią pozostaje dekorowanie ubiorów haftami, aplikacjami czy dekoracyjnymi ściegami. W ten sposób nawet maszynowo i seryjnie wykonane ubiory nabierają innego, bardziej ekskluzywnego charakteru.

Niektóre ubiory, np. dla dzieci, poprzez to, że są wykonywane ręcznie, nabierają osobistego charakteru. 

  • Surdut męski z przełomu XIX i XX w., wełna; ciemny, dwurzędowy, z szerokimi klapami i długą linią do kolan, na manekinie na szarym tle.
    Surdut męski z przełomu XIX i XX w., widok z przodu
  • Tył wełnianego surdutu z przełomu XIX i XX w.; gładkie plecy, długie połacie i pionowe szwy modelujące, na manekinie na szarym tle
    Surdut męski z przełomu XIX i XX w., widok z tyłu
  • Profil surdutu z przełomu XIX i XX w., wełna; długa, prosta linia, szerokie klapy i dopasowana talia, na manekinie.
    Surdut męski z przełomu XIX i XX w., widok z boku

Surdut męski, pocz. XX w., sukno wełniane, szycie maszynowe, wykończenie ręczne;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU II 1900.1.1

  • Bawełniana sukienka dziecięca z początku XX w., kremowa, z karczkiem i koronką przy rękawkach oraz na dole.
    Sukienka dziecięca, pocz. XX w., widok z przodu
  • Detal bawełnianej sukienki dziecięcej z początku XX wieku – kwadratowa aplikacja z białej koronki naszyta na jasną tkaninę.
    Sukienka dziecięca, pocz. XX w., detal przodu

Sukienka dziecięca, pocz. XX w., muślin bawełniany, koronka klockowa, szycie ręczne i maszynowe;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU III 1890.2.1

  • Suknia wieczorowa, ok. 1896, widok z przodu
    Suknia wieczorowa, ok. 1896, widok z przodu
  • Suknia wieczorowa, ok. 1896, ujęcie 3/4
    Suknia wieczorowa, ok. 1896, ujęcie 3/4
  • Suknia wieczorowa, ok. 1896, widok z tyłu
    Suknia wieczorowa, ok. 1896, widok z tyłu
  • Detale stanika sukni wieczorowej, ok. 1896.
    Detale stanika sukni wieczorowej, ok. 1896.
  • Suknia wieczorowa, ok. 1896, detal rękawa
    Suknia wieczorowa, ok. 1896, detal rękawa
  • Haft ze sznurka i koralików na spódnicy, ok. 1896.
    Haft ze sznurka i koralików na spódnicy, ok. 1896.

Suknia wieczorowa, 1896;
tkaniny jedwabny (różowy ryps, szyfon, mora), haft koralikami, sutaszem i sznurkiem,
rękawy usztywnione papierem, szycie maszynowe, ręczne wykończenia;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU I 1890.2.2


1.1.3 Szycie ręczne – od konieczności po rozrywkę

Szycie ręczne, ale także wykonywanie haftów czy aplikacji, bywało z jednej strony rozrywką, czynnością wypełniającą czas, z drugiej zaś zwyczajnym sposobem na zarobek, wręcz koniecznością. Szycie ręczne może być więc postrzegane z różnych perspektyw; nie ma jednoznacznego charakteru. Bardzo często bywało to obowiązkowym elementem procesu socjalizacji młodych dziewcząt i kobiet.

Portret Madame de Pompadour przy ramie hafciarskiej.

Madame de Pompadour przy ramie hafciarskiej, François-Hubert Drouais, 1763–1764. Źródło: National Gallery.

Rycina mody: kobieta w długiej sukni wieczorowej z czarno-srebrną, rombową dekoracją i trenem; obok klęcząca postać dopina przy biodrze wstęgę. Podpis na rycinie: „Wietnamska pokojówka” („La Soubrette Annamite”) oraz „Suknia wieczorowa domu Doeuillet, ozdobiona wstążką” („Robe du soir de Doeuillet, garnie de ruban”).

André-Edouard Marty, „Wietnamska pokojówka” („La Soubrette Annamite”).
„Suknia wieczorowa domu Doeuillet, ozdobiona wstążką”(„Robe du soir de Doeuillet, garnie de ruban”).
„Gazette du Bon Ton”, nr 6, lipiec 1920, plansza 43.
Kolekcja Muzealne Mody

Wzornik haftu na jasnej kanwie – zielone i różowe motywy geometryczne i roślinne z datą 1899

Wzornik haftu, ok. 1899, Niderlandy, szycie ręczne;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU VIII 1890.1.1

Patentowe urządzenie do haftu tamburkowego z XIX wieku – metalowy mechanizm z czarną gałką i śrubą, ułożony na prostokątnym pudełku.

Narzędzie do haftu tamburkowego, metal, skóra (Patent 13 Jan. 1888, USA);
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU VI 1880.1.5


1.2. Pracownia krawiecka

Pracownie krawieckie to miejsca, w których powstają ubiory w pojedynczych egzemplarzach lub w niewielkiej liczbie. W pracowniach używa się maszyn do szycia, co nie wyklucza ręcznego wykonywania ściegów, ozdób ani innych wykończeń. Popularyzacja odzieży gotowej do noszenia nie sprawiła, że pracownie zniknęły, choć zdecydowanie rzadziej się w nich odwiedzało. To, co jest zaletą tworzenia ubrań przez krawcowe i krawców (możliwość indywidualnego dopasowania do sylwetki, do gustu zamawiającej osoby), wpływa na czas powstawania ubrań (potrzebna jest przynajmniej jedna przymiarka), a zatem i na ostateczną cenę wyrobu. Stąd też wizyta w pracowni krawieckiej nie jest dostępna dla wszystkich. Dlatego najczęściej zamawia się w ten sposób ubrania na specjalne okazje. 

  • Przód jedwabnej sukni Mariette Poignot (koniec lat 30. XX w.) pokazanej na lewej stronie
    Suknia jedwabna, Mariette Pognot, koniec lat 30. XX w. widok z przodu
  • Tył rudo-brązowej jedwabnej sukni Mariette Poignot (koniec lat 30. XX w.) prezentowanej na lewej stronie
    Suknia jedwabna, Mariette Pognot, koniec lat 30. XX w., widok z tyłu
  • boczny widok rudo-brązowej jedwabnej sukni Mariette Poignot prezentowanej na lewej stronie
    Suknia jedwabna, Mariette Pognot, koniec lat 30. XX w., widok z boku 1
  • Zbliżenie wnętrza w pasie rudo-brązowej jedwabnej sukni pokazanej na lewej stronie; metka „MARIETTE POIGNOT, 37 Bd. MALESHERBES, PARIS” oraz widoczne fastrygi i szwy
    Suknia jedwabna, Mariette Pognot, koniec lat 30. XX w., widok z boku 1
  • Przód rdzawo-brązowej sukni: krótkie rękawy, kołnierzyk i rząd guzików oblekanych tkaniną; miejscami widoczne jasne trójkątne podkładki przy zaszewkach.
    Suknia jedwabna, Mariette Pognot, koniec lat 30. XX w., widok przodu na prawej stronie

Suknia jedwabna, Mariette Pognot, koniec lat 30. XX w.,
pracownia Mariette Pognot 37. Bd. Malesherbes, Paryż, tkanina jedwabna, szycie ręczne i maszynowe;
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0199.01 

  • Czarna bluzka z dzianiny wełnianej; na przodzie panel z czarnych cekinów i haftowane kwiaty w jasnoróżowym i kremowym kolorze.
    Bluzka z dzianiny zdobiona cekinami, Henry a la Pensée, lata 40. XX w., widok z przodu
  • Tył czarnej bluzki z dzianiny; centralne zapięcie na obciągane guziki i cekinowy panel na plecach.
    Bluzka z dzianiny zdobiona cekinami, Henry a la Pensée, lata 40. XX w., widok z tyłu
  • Czarna bluzka z krótkim rękawem; widok z boku na cekinowy panel i dopasowanie w talii.
    Bluzka z dzianiny zdobiona cekinami, Henry a la Pensée, lata 40. XX w., widok z boku
  • Czarna bluzka z dzianiny wełnianej z cekinową dekoracją; widok z boku na krótki rękaw i dopasowany fason.
    Bluzka z dzianiny zdobiona cekinami, Henry a la Pensée, lata 40. XX w., widok z boku
  • Zbliżenie na haft vermicelli z czarnych cekinów; motyw kwiatu na jasnoróżowym i kremowym tle.

Bluzka z dzianiny zdobiona cekinami, Henry a la Pensée, lata 40. XX w.,
pracownia Henry a la Pensée (5. Faubr. St Honoré, Paryż), dzianina wełniana, cekiny zostały wyhaftowane w technice vermicelli,
za pomocą haczyka z Lunéville, szycie ręczne i maszynowe;
Kolekcja Muzealne Mody Nr Inw. M.PL.0253.01 

  • Czarna aksamitna spódnica o bardzo wysokim pasie, szeroko rozkloszowana; ujęcie z lekkiego skosu na manekinie, szare tło.
    Spódnica z aksamitu, twórca nieznany, ok. 1950 r., ujecie 3/4
  • Czarna aksamitna spódnica o wysokim pasie, z miękkimi fałdami i szerokim dołem; widok z boku na manekinie, szare tło.
    Spódnica z aksamitu, twórca nieznany, ok. 1950 r., widok z boku
  • Czarna aksamitna spódnica o wysokim stanie, rozkloszowana do połowy łydki; z tyłu widoczny krótki zamek; na manekinie na tle szarego tła
    Spódnica z aksamitu, twórca nieznany, ok. 1950 r., widok z tyłu
  • Czarna aksamitna spódnica o wysokim stanie i szerokim rozkloszowaniu, długość midi; manekin na szarym tle.
    Spódnica z aksamitu, twórca nieznany, ok. 1950 r., widok z przodu

Spódnica z aksamitu, twórca nieznany, ok. 1950 r., (Francja),
warstwa zewnętrzna (jedwabny welur/ aksamit, jedwabna tafta, wzmacniana płótnem, tiul) szycie ręczne i maszynowe;
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0266.01

  • Koronkowa suknia kremowa z długimi rękawami i falbankami przy mankietach, lata 60. XX w., widok z przodu.
  • Koronkowa suknia w kolorze kremowym, lata 60. XX w., widok z tyłu na manekinie.
  • Koronkowa suknia kremowa, lata 60. XX w., profil boczny na manekinie.
  • Koronkowa suknia w kolorze kremowym, lata 60. XX w., widok z boku na manekinie.

Suknia, pracownia Pelagii Różańskiej (Rybaki 9 m. 7, Poznań), lata 60. XX w.,
tkanina syntetyczna, koronka maszynowa, szycie ręczne i maszynowe;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU I 1960.4.5 


1.3. Szycie domowe


1.3.1. Szycie w domu – ręcznie i maszynowo 

Tworzenie ubioru dla siebie i swoich bliskich jest tak stare jak sama historia ubiorów. Spopularyzowanie się ubiorów gotowych do noszenia zmniejszyło jednak liczbę osób szyjących swoje ubrania w domu, głównie ze względu na brak czasu. Niemniej szycie w domu może oznaczać także to, że ubrania przerabiamy, dopasowujemy do siebie, naprawiamy. Szycie w domu nie musi wynikać wyłącznie z konieczności. Może być również elementem poprawiającym samopoczucie, hobby twórczo wypełniającym czas. Szycie domowe może obecnie być traktowane jako forma oporu wobec mody i rynkowej oferty.

  • Otwarta szafka z domową maszyną do szycia; czarna maszyna „KÖHLER” na blacie, wewnątrz koło zamachowe i pedał, szare tło.
    Domowa maszyna do szycia, lata 50. XX w., VEB Nähmaschinenwerk Altenbourg, NDR
  • Otwarta szafka z maszyną do szycia schowaną wewnątrz; widoczny złożony mechanizm, koło zamachowe i pedał nożny, na drzwiach pojemnik na akcesoria.
    Domowa maszyna do szycia, lata 50. XX w., VEB Nähmaschinenwerk Altenbourg, NDR
  • Zamknięta drewniana szafka od domowej maszyny do szycia; prostokątna bryła z frontem fornirowanym, na szarym tle.
    Domowa maszyna do szycia, lata 50. XX w., widok szafki

Domowa maszyna do szycia, lata 50. XX w., VEB Nähmaschinenwerk Altenbourg, NDR (Niemiecka Republika Demokratyczna);
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU VI 1950.1.1 (dowiedz się więcej)

Motywacje:

  • Stanik z lat 90. XIX w., ujęcie trzy czwarte od przodu: olbrzymie bufiaste rękawy, aksamitny kołnierz i mankiety, z przodu widoczna zielona wstawka.
    Stanik z lat 90. XIX w., ujęcie 3/4
  • Stanik z lat 90. XIX w., widok z boku: silnie bufiaste ramię, zwężający się rękaw i aksamitny mankiet, krótka talia na manekinie.
    Stanik z lat 90. XIX w., widok z boku
  • Stanik damski z lat 90. XIX w., widok z przodu: ciemny, taliowany stanik z ogromnymi bufami na rękawach, aksamitnym kołnierzem i mankietami oraz zieloną wstawką przy zapięciu.
    Stanik z lat 90. XIX w., widok z przodu
  • Stanik damski z lat 90. XIX w., widok z tyłu: ciemna, krótka talia i bardzo bufiaste rękawy na manekinie, na szarym tle.
    Stanik z lat 90. XIX w., widok z tyłu

Stanik, połowa lat 90. XIX w., tkanina wełniana i tkanina jedwabna, fiszbiny, szycie domowe;
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0038.01 

  • Męska letnia marynarka jasnobeżowa na manekinie, widok z przodu; cztery brązowe guziki, trzy kieszenie naszywane.
    Marynarka letnia, lata 50. XX w., widok z przodu
  • Marynarka letnia, lata 50. XX w., widok z boku 1
  • Jasnobeżowa, letnia męska marynarka na manekinie, widok z boku; krótki rękaw i zarys zapięcia z przodu.
    Marynarka letnia, lata 50. XX w., widok z boku 2
  • Męska letnia marynarka jasnobeżowa, widok od tyłu na manekinie; krótki rękaw i karczek na plecach.
    Marynarka letnia, lata 50. XX w., widok z tyłu
  • Zbliżenie na przód jasnobeżowej marynarki: grubo tkany materiał i brązowe guziki przy listwie zapięcia.
    Marynarka letnia, lata 50. XX w., detale zapięcia

Marynarka letnia, lata 50. XX w., tkanina lniana (panama), szycie domowe;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU II 1950.4.1 

  • Czarna, dopasowana sukienka na jedno ramię na manekinie – widok z przodu; na linii dekoltu aplikacje z koralików i jasnych, błyszczących elementów.
  • Czarna, dopasowana sukienka bez ramiączek na manekinie – widok z boku; przy górnej krawędzi widoczne zdobienia koralikowe.
  • Czarna sukienka bez ramiączek na manekinie – widok z tyłu; skośny dekolt, pionowy zamek oraz pas z ozdobną klamrą na wysokości bioder.
  • Czarna, asymetryczna sukienka na manekinie – widok z boku; przy ramieniu bogata aplikacja z koralików i błyszczących kamieni.

Suknia wieczorowa, lata 60. XX w. tkanina bawełniana (aksamit), haft koralikami i cekinami, szycie domowe;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU I 1960.1.1


1.3.2. Wykroje  

Pierwsze wykroje w prasie kobiecej pojawiły się już w I połowie XIX wieku. Były one pozbawione stopniowania (trzeba było samodzielnie dopasować rozmiar do swojego ciała) oraz szczegółowej instrukcji. Wyraźną zmianę przyniosły lata 70. XIX wieku. W Stanach Zjednoczonych funkcjonowały już wydawnictwa, które publikowały pojedyncze wzory ubiorów do sprzedaży (np. McCall czy Butterick). Potrafiły wypuszczać na rynek po kilkaset wzorów rocznie. Niedługo później pojawił się także Vogue Pattern, wydawnictwo, które przetrwało do początków lat 90. XX wieku. Dzięki sprzedawanym wykrojom możliwe było samodzielne szycie wybranych modnych wzorów. Wystawa pozwala przyjrzeć się temu przypadkowi. Prezentowane spodnie zaprojektowane przez Isseya Miyake można było odszyć w domowym zaciszu właśnie dzięki zestawowi wykrojów opublikowanym (po wykupieniu licencji) przez Vogue Pattern.

Plansza z wykrojami ubiorów z „Tygodnika Mód i Powieści”, Warszawa 1889 (nr 14 z dodatkiem) – gęsta siatka linii kroju i figury z opisami po prawej stronie.
Tygodnik Mód i Powieści: z dodatkiem illustrowanym ubrań i robót kobiecych” – plansza wykrojów ubiorów z objaśnieniami, Warszawa, 1889, nr 14 + dodatek. Druk: K. Kowalewski; wydawca: J. K. Gregorowicz. Żródło: Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie.

  • Przód koperty wykroju „Vogue Patterns Individualist” Issey Miyake, model 2332; na okładce zdjęcie modelki i rysunek zestawu z asymetryczną narzutką oraz szerokimi spodniami.
    Koperta wykroju - VOGUE individualist pattern nr 2332, 1989
  • Tył koperty wykroju Vogue/Issey Miyake 2332 – tabele rozmiarów i zużycia materiału, opisy elementów stroju oraz schematy modeli.
    Koperta wykroju - VOGUE individualist pattern nr 2332, 1989 - tył

VOGUE individualist pattern nr 2332, 1989

  • Granatowe asymetryczne spodnie z bardzo wysokim stanem i szerokimi nogawkami oraz pojedynczym panelem przechodzącym przez jedno ramię; widok z przodu.
    Spodnie damskie, Issey Miyake, 1989, widok z przodu
  • Boczne ujęcie granatowych asymetrycznych spodni z wysokim stanem i szerokimi nogawkami; szeroki panel przechodzący przez ramię swobodnie opada wzdłuż tułowia.
    Spodnie damskie, Issey Miyake, 1989, widok z boku 1
  • Granatowe asymetryczne spodnie z bardzo wysokim stanem i szerokimi nogawkami oraz pojedynczym, szerokim panelem przechodzącym przez jedno ramię; widok od tyłu.
    Spodnie damskie, Issey Miyake, 1989, widok z tyłu
  • Profil granatowych asymetrycznych spodni z wysokim stanem i szerokimi nogawkami oraz panelem przechodzącym przez jedno ramię; manekin na szarym tle.
    Spodnie damskie, Issey Miyake, 1989, widok z boku 2

Spodnie damskie, Issey Miyake, 1989, tkanina wiskozowo-bawełniana szycie maszynowe;
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0259.01 


Więcej na ten temat:

  1. Burman B., (red.) The Culture of Sewing: Gender, Consumption and Home Dressmaking, BERG Publishing 1999
  2. Crowston C. H., Fabricating Women. The seamstresses of Old Regime France 1675-1792, Durham-Londyn 2001
  3. Cumming, V., Understanding fashion history. Batsford 2004
  4. Grayer Moore J, Patternmaking History and Theory, Bloomsbury 2019
  5. Kurkdjian S., Tinturier S., Au Cœur des Maisons de Couture. Une histoire sociale des ouvrières de la mode (1880-1950), Ivry-sur-Seine 2021
  6. Bolton A., Manus x Machina. Fashion in the Age of Technology, kat. wyst., Metropolitan
  7. Museum of Art, New York 2016
  8. Milleret G., Haute couture. Historie de l’industrie de la création française des précurseurs à nos jours, Paryż 2015
  9. Parker R., The Subversive Stitch: Embroidery and the Making of the Feminine, Bloomsbury 2019
  10. Przepych i blask jedwabnictwa lyońskiego, kat. wyst., Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 2004
  11. Roche D., The Culture of Clothing: Dress and Fashion in the Ancien Régime, Cambridge 1996
  12. Szaradowski P., Elegancja Francja. Z historii haute couture, Wrocław 2016
  13. Szaradowski P., Paryż to za mało. Opowieści o francuskiej modzie, sztuce i muzeach, Grupa Wydawnicza FNCE 2024
  14. Toussaint-Samat Maguelonne, Historia stroju, przeł. Krystyna Szeżyńska-Maćkowiak, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2002


SALA 2
Od manufaktury do fabryki

2.1 Konfekcja i domy towarowe


2.1.1. Maszyny do szycia

Myślenie o stworzeniu maszyny do szycia pojawiło się już w II połowie XVIII wieku na fali przemysłowej rewolucji, która przyniosła wiele nowych wynalazków mających przyspieszać produkcję tkanin i ubiorów. Choć zarejestrowano w Anglii wiele patentów, pierwszą funkcjonującą z powodzeniem maszynę do szycia stworzył Francuz, Barthélemy Thimonnier. Zarejestrował ją w 1830 roku. Maszyna wykorzystywała ścieg łańcuszkowy, czyli tworzyła oczka, używając jednej nici. Jednak zachodzące wówczas w Paryżu gwałtowne zmiany społeczne (rewolucja lipcowa) nie sprzyjały tak radykalnym zmianom – robotnicy zniszczyli warsztat i maszyny, obawiając się utraty pracy.

Dopiero maszyna zarejestrowana w Stanach Zjednoczonych, dwie dekady później (przez Isaaka M. Singera), spopularyzowała się i faktycznie przyniosła ogromne zmiany w sposobie funkcjonowania mody.

Czarno-biała pocztówka z początku XX wieku przedstawiająca szwalnię w Tours: długa hala z rzędami stołów i maszyn do szycia, przy których pracuje wiele osób; po prawej stronie widoczny pionowy nadruk „Ateliers de Confection – Tours”.
„Zakłady konfekcyjne – Tours” („Ateliers de Confection – Tours”), pocztówka z początku XX wieku, Kolekcja Muzealne Mody

  • Hafciarka Cornely K
    Hafciarka Cornely K, lata 90. XIX wieku
  • Fragment hafciarki Cornely K
    Głowica hafciarki Cornely K, lata 90. XIX wieku, widok z tyłu
  • Stolik maszyny Cornely K
    Żeliwny czarny stolik maszyny Cornely K, 
  • Głowica hafciarki Cornely K widok z przodu
    Głowica hafciarki Cornely K, lata 90. XIX wieku, widok z przodu
  • Hafciarka Cornely model K z lat 90. XIX wieku, widok z przodu na podstawie z blatem.
    Hafciarka Cornely K, lata 90. XIX wieku

Hafciarka, lata 90. XIX w., Cornelly K, licencja Lintz & Eckhard, Berlin,
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru (dowiedz się więcej)


2.1.2. Domy towarowe

Sprzedawanie ubrań gotowych, bez uprzedniego zamówienia zaczęło funkcjonować już w XVIII wieku. Jednak seryjne szycie ubrań, czyli ich konfekcjonowanie, umożliwiła dopiero maszyna do szycia w II połowie XIX wieku. Nie zyskiwało ono łatwo klientów. Ubrania „gotowe do noszenia” miały wówczas reputację niskiej jakości.

Dynamiczne zmiany w produkcji i handlu sprawiły, że wizerunek konfekcji szybko się poprawiał. Wyraźny udział w tym procesie miały domy towarowe, którym zależało na przyciągnięciu zamożnej klienteli, co wymagało dbania o jakość wzornictwa i wykonanie. Ich rozkwit nastąpił w latach 70. XIX wieku. Towarzyszyły temu ogromne zmiany w samym systemie sprzedaży – domy towarowe tworzyły duże przestrzenie pozwalające na eksponowanie niespotykanej dotąd ilości towarów. 

Kolejny etap, zmieniający oblicze konfekcji, nastąpił po II wojnie światowej. Lawinowo rosnące tempo życia wyraźnie dawało pierwszeństwo gotowym ubronom. Wówczas nawet tak tradycyjny system, jaki funkcjonował we Francji (oparty na dominacji wielkich krawców), musiał ewoluować. W latach 60. lawinowo pojawiali się tam projektanci, którzy już nie byli zainteresowani tworzeniem „wielkiej mody”. Woleli mieć wpływ na to, co nosi się na ulicy. 

  • Suknia wieczorowa 1880-1884 B. Atlman & Co. NY, detal stanika na lewej stronie

    Suknia wieczorowa 1880-1884 B. Atlman & Co. NY, widok stanika na lewej stronie

  • Zbliżenie na wnętrze stanika sukni z widoczna metką
    Suknia wieczorowa 1880-1884 B. Atlman & Co. NY, detal taśmy w talii
  • Suknia wieczorowa 1880-1884 B. Atlman & Co. NY, widok z przodu
    Suknia wieczorowa 1880-1884 B. Atlman & Co. NY, widok z przodu
  • Suknia wieczorowa 1880-1884 B. Atlman & Co. NY, ujęcie 3/4
    Suknia wieczorowa 1880-1884 B. Atlman & Co. NY, ujęcie 3/4
  • Widok z tyłu sukni z długim trenem
    Suknia wieczorowa 1880-1884 B. Atlman & Co. NY, widok z tyłu
  • Suknia wieczorowa 1880-1884 B. Atlman & Co. NY, detal stanika
    Suknia wieczorowa 1880-1884 B. Atlman & Co. NY, detal stanika

Stanik sukni ślubnej, lata 80. XIX w.,
Dom Towarowy Benjamin Altmann & Co, Nowy Jork,
tkanina jedwabna, fiszbin naturalny, wzór zaprojektowany specjalnie dla domu towarowego;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU I 1880.2.2

Reklama z końca XIX wieku: „LOUVRE w Krakowie, Sukiennice Nr 16”. W centrum ilustracja eleganckiej kobiety; poniżej duży napis „Gorsety” oraz cennik i informacje o zamówieniach.

Ogłoszenie Domu towarowego„Louvre” (Kraków, Sukiennice nr 16):
reklama „Gorsety paryskie” z cennikiem i informacją o wykonywaniu gorsetów na zamówienie, koniec XIX wieku.
Źródło: Polona.pl

Katalog Au Bon Marche z próbkami tkanin, 1913

  • Suknia koktajlowa, Jacques Heim/ Jeunes Filles / Harrods, koniec lat 50. XX, widok z przodu
    Suknia koktajlowa, Jacques Heim/ Jeunes Filles / Harrods, koniec lat 50. XX, widok z przodu
  • Suknia koktajlowa, Jacques Heim/ Jeunes Filles / Harrods, koniec lat 50. XX, widok z tyłu
    Suknia koktajlowa, Jacques Heim/ Jeunes Filles / Harrods, koniec lat 50. XX, widok z tyłu
  • Suknia koktajlowa, Jacques Heim „Jeunes Filles”, ujęcie 3/4
    Suknia koktajlowa, Jacques Heim „Jeunes Filles”, ujęcie 3/4
  • Suknia koktajlowa, Jacques Heim „Jeunes Filles”, widok z przodu
    Suknia koktajlowa, Jacques Heim „Jeunes Filles”, widok stanika

Suknia koktajlowa, Jacques Heim/ Jeunes Filles / Harrods, koniec lat 50. XX.,
tkanina jedwabna, wzór zaprojektowany specjalnie dla domu towarowego HARRODS (numerowany),
szycie maszynowe i ręczne wykończenia;
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0256.01 


2.2. Jakość i rozmiary w konfekcji 


2.2.1 “Prêt-à-porter”

Popularne sformułowanie „prêt-à-porter” oznacza dosłownie, że ubiór jest gotowy do noszenia. Ale jednocześnie, w węższym znaczeniu dotyczy jednej z izb mody „Francuskiej Federacji Haute Couture”. Ta dwuznaczność sprawia czasem kłopot w rozumieniu tego, czym jest konfekcja (jako tworzenie ubiorów gotowych do noszenia, do sprzedawania „z wieszaka”)”. Tymczasem konfekcja ma różne oblicza, od tej starannie zaprojektowanej i wykonanej przez czołowe domy mody, po produkty z oferty sieciówek, a także te sprzedawane na bazarach. 

Na wystawie prezentowany jest przykład ubioru stworzonego we francuskim domu mody Lanvin. Suknia ta została zaprojektowana przez Albera Elbaza (1961–2021), który był tam głównym kreatorem w latach 2001–2015. Reprezentuje ona „prêt-à-porter” w obu powyżej scharakteryzowanych znaczeniach.

  • Czarna, prawie zabudowana suknia koktajlowa z wysokim okrągłym dekoltem i postrzępioną fakturą; na biodrach falbana ze strusich piór; widok z przodu.
  • Czarna suknia koktajlowa bez rękawów, prawie zabudowana, o postrzępionej fakturze; na biodrach szeroka falbana ze strusich piór; widok z boku.
  • Czarna suknia koktajlowa o postrzępionej fakturze; na biodrach szeroka falbana ze strusich piór; widok z tyłu.
  • Czarna suknia koktajlowa bez rękawów, z wysokim okrągłym dekoltem i postrzępioną fakturą; na biodrach odstająca falbana ze strusich piór; widok z boku.
  • Modelka na wybiegu w krótkiej, czarnej sukience bez rękawów z piórzastą fakturą i szeroką, piórzastą falbaną na wysokości bioder.
  • Zbliżenie na metkę „LANVIN” z dopiskiem „River 2014 …” na czarnej tkaninie; obok widoczne strzępienia i włókna.

Suknia, Lanvin (Alber Elbaz), 2014,
tkaniny: (1) mieszanka włókien jedwabnych, wełnianych i akrylowych oraz (2) poliestru z jedwabiem,
podszewka jedwabna, pióra strusie, szycie maszynowe;
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0234.01


2.2.2. „Schodzenie w dół”

W 2004 roku szwedzka firma H&M wprowadziła na rynek swoją pierwszą kolekcję stworzoną we współpracy z projektantem. Był to Karl Lagerfeld, ówczesny dyrektor kreatywny Chanel. Inicjatywa ta poruszyła wówczas branżę modową, proponując projekty najbardziej znanych marek w przystępnych cenach. Każda współpraca miała z zasady odzwierciedlać estetykę i zasady gościnnego projektanta. „Naszym celem było wprowadzenie świata mody do świata mody konsumentom na całym świecie, jednocześnie prezentując nasze przywiązanie do mocnego, przemyślanego i oryginalnego wzornictwa. Jest to zgodne z fundamentalną filozofią H&M: jakość i kreatywność powinny być dostępne dla każdego”. (Ann-Sofie Johansson, Director, Kreatywny H&M https://hmgroup.com/news/hm-celebrates-20-years-of-designer-collaborations-with-limited-pre-loved-pieces/  ).

W 2012 roku H&M  podjęło współpracę z firmą Maison Martin Margiela. Pomysł na kolekcję polegał na zreinterpretowaniu archiwalnych wzorów. 

  • Długa suknia na ramiączkach z nadrukiem imitującym cekiny, ujęcie z przodu, na manekinie na szarym tle.
  • Tył długiej sukni z nadrukiem imitującym cekiny; na plecach manekina przypięta karta „RE-EDITION”; u dołu biały fragment nadruku.
  • Bok długiej sukni na ramiączkach z nadrukiem imitującym cekiny; widoczny jednolity panel boczny oraz biały fragment nadruku przy dole.
  • Zbliżenie na kartę „RE-EDITION” przypiętą do pleców manekina; pod nią widoczny nadruk imitujący cekiny.
  • Ekspozycja z trzema manekinami; w centrum długa, dopasowana czarna suknia wieczorowa na ramiączkach, cała pokryta błyszczącymi zdobieniami, po bokach dwie jasne sukienki.

Suknia, Maison Margiela X H&M, 2012, (projekt oryginalny 1996) Maison Margiela dla H&M,
dzianina wiskozowo-acetatowa, drukowana, szycie maszynowe,
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0152.01 


2.2.3. Rozmiarowanie i stopniowanie

Jednym z istotnych zagadnień związanych z przygotowywaniem ubrań do produkcji jest rozpiętość rozmiarów, w jakich będą szyte. Przygotowanie takiej siatki wymaga procesu stopniowania podstawowego wzoru. Choć najczęściej nie ma przeciwwskazań, by uzyskać szeroką skalę rozmiarów, decyzja firm w tym zakresie bardzo często ma podłoże ekonomiczne – ograniczanie „rozmiarówki” pozwala obniżać koszty produkcji. W ten sposób najmodniejsze ubiory mogą być noszone jedynie przez te kobiety i tych mężczyzn, którzy zachowują szczupłą sylwetkę.

Trudno więc się dziwić, że dostępność rozmiarów w sklepach w ostatnich latach jest przedmiotem dyskusji o charakterze społecznym. Do tego dołącza się sprzeciw wobec wyglądu sklepowych manekinów reprezentujących nierealnie szczupłe ciała, sugerując, że są one przyjętym w modzie standardem.

  • Manekin w szarym żakiecie o mocnym taliowaniu i spódnicy midi o lekko rozszerzanym dole, widok z przodu na szarym tle.
    Zestaw (spódnica i żakiet), Alexander McQueen, 2000, widok z przodu
  • Manekin w szarym żakiecie z modelowanym tyłem i spódnicy midi z wyraźnymi podziałami konstrukcyjnymi, widok z tyłu na szarym tle.
    Zestaw (spódnica i żakiet), Alexander McQueen, 2000, widok z tyłu
  • Manekin w szarym, taliowanym żakiecie z szerokimi klapami i spódnicy midi, widok z boku na szarym tle
    Zestaw (spódnica i żakiet), Alexander McQueen, 2000, widok z boku
  • Manekin w szarym zestawie: żakiet z geometrycznymi połami i spódnica midi, widok z tyłu pod kątem na szarym tle.
    Zestaw (spódnica i żakiet), Alexander McQueen, 2000, ujęcie 3/4 tył

Zestaw (spódnica i żakiet), Alexander McQueen, 2000, kolekcja “Eshu” jesień zima 2000,
tkanina wełniana, szycie maszynowe,
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0239.02 

Na białym tle widoczny jest duży arkusz z technicznym rysunkiem konstrukcyjnym – układem szablonów wykroju odzieżowego. Wzdłuż prawej krawędzi, pionowo, biegnie tytuł: „SZABLONY NA WYKROJE Z TKANINY – widoczne stopniowanie”.

Stopniowanie żakietu (dzięki uprzejmości Szkoły Mody FORMA)

Wieszak stojący z sześcioma męskimi elementami garderoby na drewnianych wieszakach: dwie marynarki w kratę, szary żakiet, jasnoniebieska koszula, biała koszula oraz granatowy garnitur.

Zestaw męskiej garderoby: marynarki, koszule oraz płaszcz, XXI wiek


Więcej na ten temat:

  1. Bolton A. I in., Alexander McQueen. Savage Beauty, kat. wyst., Metropolitan Museum of Art., New York 2011.
  2. Faryś P.K., Jedwabne tkaniny odzieżowe 1700–1800. Produkcja, wzornictwo, handel, Poznań 2021.
  3. Faryś P.K., Konfekcja damska, 1800 – 1914. Produkcja-wzornictwo-handel. Warszawa 2019
  4. Fashion Mix : Mode d’ici ; Créateurs d’ailleurs, O. Saillard (red.), Paryż 2014
  5. Grumbach D., History of international Fashion, Northampton, Massachusetts 2014
  6. Hawes E., Fashion is Spinach, Nowy Jork 1938
  7. Merceron D. L., Lanvin, Rizzoli, New York 2007
  8. Miller M.B., The Bon Marche: Bourgeois Culture and the Department Store, 1869-1920, George Allen & Unwin 1981
  9. Omilanowska M., Świątynie handlu. Warszawska architektura komercyjna doby wielkomiejskiej, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2004
  10. Palmer A., Couture & Commerce. The Transatlantic Fashion Trade in the 1950s, UBC Press with Royal Ontario Museum, Vancouver 2001
  11. Papanek, V., Dizajn dla realnego świata. Środowisko człowieka i zmiana społeczna (J. Holzman, tłum.). Recto-Verso 2012
  12. Parmal  A. P., La Mode: Paris and the development of the French Fashion Industry, [w:]
  13. Fashion Show. Paris Style, kat. wyst., Museum of Fine Arts, Boston 2006
  14. Romano A., Prêt-à-Porter, Paris and Women: A Cultural Study of French Readymade Fashion, 1945-68, Londyn 2022
  15. Rosińska M., Utopie dizajnu. Między afirmacją a krytyką nowoczesności, Kraków 2020
  16. Szaradowski P., Między sztuką a przemysłem – postawa Charlesa Fredericka Wortha wobec przemian mody w drugiej połowie XIX wieku, „Techne. Seria Nowa” 2021, nr 7.

2.3 Fast fashion

Reagowanie na trendy i wprowadzanie nowych modeli na początku nowego sezonu nie jest dla mody niczym nowym. Jednak zmiany polityczne i gospodarcze, jakie zaszły pod koniec XX wieku (nowy rozdział globalizacji po zakończeniu „zimnej wojny” czy funkcjonujący od lat 80. neoliberalizm ekonomiczny), zaowocowały wykształceniem się nowego modelu produkcji i sprzedaży odzieży. Jak mocno zmienił się rynek mody, pokazują przykłady takich firm jak Zara czy H&M, które przez dekady działały na niewielką skalę, by na początku XXI wieku przekształcić się w globalne potęgi. 

Nowe, tanie ubiory nieustannie pojawiające się w sklepach i przyciągające rzesze klientów miały swoją ukrytą cenę – coraz niższą jakość stosowanych surowców, jak i samego wykonania, oraz stojącą za tym niemal niewolniczą pracę zlecaną pracownikom w azjatyckich krajach. Praktyki te szybko przyswoiły sobie także inne firmy.

Skalę i skutki tego procederu boleśnie ujawniła katastrofa w Rana Plaza w Bangladeszu z 2013 roku (dowiedz się więcej). Z powodu rażących zaniedbań wynikających z radykalnego minimalizowania kosztów zawalił się budynek szwalni, co pochłonęło ponad tysiąc pracujących tam osób. Od tego czasu świadomość mechanizmów działania firm realizujących model fast fashion systematycznie się zwiększa.

Nadprodukcja i maksymalizacja zysków bynajmniej nie dotyczą wyłącznie sektora szybkiej mody. W ostatnich latach ujawnia się coraz więcej przypadków nieetycznej produkcji ubiorów przez marki uznawane za luksusowe. (dowiedz się więcej)

Szwalnia w Bangladeszu: dwie pracownice przy przemysłowych maszynach do szycia, wśród dużych stosów wyciętych elementów tkanin; w tle gęsto ustawione stanowiska produkcyjne w długiej hali.

Szwalnia w Bangladeszu – masowa produkcja odzieży w hali przemysłowej.
Źródło: The New York Times (nytimes.com), 10.08.2024.


2.3.1 Shrikflacja, czyli mniej za tyle samo

Shrinkflacja to zjawisko polegające na zmniejszaniu ilości lub jakości produktu przy zachowaniu dotychczasowej ceny. Choć najczęściej kojarzona jest z branżą spożywczą, coraz częściej dotyka również przemysłu odzieżowego. W przypadku ubrań shrinkflacja nie oznacza mniejszych rozmiarów, lecz obniżenie jakości – przy jednoczesnym pozostawieniu ceny na niezmienionym poziomie. Ubrania są produkowane z cieńszych, mniej trwałych materiałów, mają uproszczone szwy, słabsze wykończenia oraz mniej odporną na pranie farbę. Na pierwszy rzut oka mogą wyglądać tak samo, jednak szybciej się niszczą i tracą fason oraz wygląd.

Producenci, mierząc się z rosnącymi kosztami surowców, transportu i pracy, często decydują się na taki zabieg zamiast podwyższenia cen. Działanie to pozwala utrzymać lojalność klientów, którzy silniej reagują na wzrost cen niż na drobne pogorszenie jakości produktu – zwłaszcza jeśli nie jest ono od razu widoczne.

Shrinkflacja w odzieży objawia się m.in. Zmniejszoną gramaturą tkanin, ograniczeniem liczby warstw podszewek, rezygnacją z niektórych detali konstrukcyjnych czy używaniem tańszych włókien syntetycznych zamiast naturalnych.

W konsekwencji tego zjawiska jakość ubrań jest gorsza, co oznacza krótszy czas ich użytkowania, a w efekcie częstsze zakupy i zwiększoną liczbę tekstylnych odpadów. Tylko w Europie rocznie wyrzuca się około 5,8 miliona ton tekstyliów. Produkcja nowych ubrań w takiej skali wiąże się z ogromnym zużyciem zasobów naturalnych i emisją gazów cieplarnianych – a wszystko to dzieje się pod przykrywką rynkowej „stabilności cen”.

Organizacje konsumenckie, takie jak francuski UFC-Que Choisir czy amerykański Consumer Reports, zwracają uwagę na konieczność wprowadzenia obowiązku informowania klientów o zmianach w składzie, jakości lub gramaturze produktu. Sieć supermarketów Carrefour już zaczęła oznaczać towary dotknięte shrinkflacją specjalnymi etykietami. Choć regulacje te dotyczą głównie produktów spożywczych, organizacje pozarządowe postulują ich rozszerzenie również na przemysł odzieżowy.

Z punktu widzenia konsumenta shrinkflacja to ukryta podwyżka – płacimy tyle samo, a otrzymujemy produkt o niższej wartości użytkowej. W efekcie spada nie tylko jakość garderoby, ale także zaufanie do marek. W świecie, w którym coraz częściej mówi się o etyce zakupów i odpowiedzialnej konsumpcji, wiedza o shrinkflacji staje się narzędziem do podejmowania bardziej świadomych decyzji.


2.3.2 Nadprodukcja

Nadprodukcja w branży odzieżowej jest jednym z najbardziej alarmujących przejawów kryzysu współczesnej gospodarki opartej na wzroście. W uproszczeniu oznacza to wytwarzanie większej ilości produktów, niż rzeczywiście jest potrzebne, czy możliwe do zużycia przez konsumentów. W przemyśle tekstylnym skutkuje to masowym wytwarzaniem ubrań, które nigdy nie zostaną sprzedane, założone, ani nawet rozpakowane. Trafiają do spalarni, na wysypiska lub zalegają w magazynach – często już w dniu dostawy.

Według Europejskiej Agencji Środowiska każdego roku w samej Unii Europejskiej utylizuje się od 264 000 do 594 000 ton niesprzedanych lub zwróconych ubrań. W wielu przypadkach odzież jest niszczona jeszcze przed wprowadzeniem jej do obrotu – z powodów czysto ekonomicznych. Zwroty zakupów internetowych, które sięgają nawet 20%, również są często palone lub wyrzucane. Jednocześnie przeciętny mieszkaniec UE wyrzuca co roku ok. 11 kg odzieży, z czego mniej niż 1% podlega recyklingowi.

Nadprodukcja odzieży wiąże się nie tylko z gigantycznym marnotrawstwem zasobów naturalnych (wody, energii, ziemi uprawnej), ale także z globalnymi nierównościami społecznymi. Produkcja ubrań w krajach o niskich kosztach pracy i ich sprzedaż w krajach wysokorozwiniętych to model, który premiuje ilość, a nie jakość. Koncepcja mody błyskawicznej „fast fashion” opiera się na celowym skracaniu cyklu życia produktów, aby utrzymać ciągły popyt i dynamiczną rotację kolekcji.

W odpowiedzi na te zjawiska Komisja Europejska ogłosiła w 2022 roku Strategię na rzecz zrównoważonych i cyrkularnych tekstyliów, zakładającą m.in. zakaz niszczenia niesprzedanych ubrań, wprowadzenie cyfrowych paszportów produktów oraz promowanie projektowania z myślą o trwałości i recyklingu. Parlament Europejski wezwał również do ustawowego ograniczenia praktyk typowych dla „fast fashion”, wskazując, że tekstylia muszą być „trwałe, łatwe do naprawy, ponownego użycia oraz przetworzenia”.

Nadprodukcja to zjawisko, które obciąża środowisko, pogłębia wykluczenia społeczne i osłabia gospodarkę o obiegu zamkniętym. Jej ograniczenie nie zależy wyłącznie od ustawodawstwa, ale także od świadomych wyborów konsumentów, uczciwości producentów i przywrócenia wartości odzieży jako dobra trwałego, a nie sezonowego. (CPW – dowiedz się więcej)


Więcej na ten temat:

  1. Fast fashion: The dark side of fashion. (2015). autor zbiorowy, katalog wystawy. Museum für Kunst und Gewerbe Hamburg.
  2. Pobłocki K., Kapitalizm. Historia krótkiego trwania, Warszawa 2017
  3. Thomas D. Modopolis. Dlaczego to, co nosimy ma znaczenie, Wydawnictwo Literackie 2021
  4. Nkatha, How fast fashion is fuelling the fashion waste crisis in Africa, Greenpeace 2023, https://www.greenpeace.org/africa/en/blog/54589/how-fast-fashion-is-fuelling-the-fashion-waste-crisis-in-africa/
  5. Audibert, Kenya, a final destination for fast fashion, is overwhelmed by secondhand clothing, “Le Monde” 09.08.2025, https://www.lemonde.fr/en/environment/article/2025/08/09/kenya-a-final-destination-for-fast-fashion-is-overwhelmed-by-secondhand-clothing_6744229_114.html
  6. Kenya, a Final Destination for Fast Fashion, Is Overwhelmed by Secondhand Clothing, https://africacollecttextiles.com/kenya-fast-fashion-secondhand-clothing/
  7. Trashion :The stealth export of waste plastic clothes to Kenya, raport: https://changingmarkets.org/wp-content/uploads/2023/02/CM-Trashion-online-reports-layout.pdf
  8. Pena, Hidden Cost of Luxury: The Ethical Fashion Crisis Behind Designer Labels, https://thetraceabilityhub.com/hidden-cost-of-luxury-the-ethical-fashion-crisis/
  9. Płonka, Etyka w Modzie, czyli CSR w przemyśle odzieżowym, MSKPU, Warszawa 2013; zob. też The True cost, reż. Andrew Morgan (2015);
  10. The Best of BoF 2025: Luxury Scandals and the Retreat of ‘Sustainable Fashion’, Business of Fashion, 26.12.2025 https://www.businessoffashion.com/articles/sustainability/the-best-of-bof-2025-luxury-scandals-and-the-retreat-of-sustainable-fashion/
  11. The Guardian, „What is shrinkflation and why is it happening?”, 2023, www.theguardian.com.
  12. Fibre2Fashion, „Shrinkflation in the Textile and Apparel Industry”, 2023, www.fibre2fashion.com.
  13. European Environment Agency, „Textiles and the environment: the role of design in Europe’s circular economy”, 2019, www.eea.europa.eu.
  14. Reuters, „Carrefour warns customers of 'shrinkflation’ in food prices”, 2023, www.reuters.com.
  15. European Environment Agency, The destruction of returned and unsold textiles in Europe’s circular economy, EEA Briefing, 4 marca 2024, https://www.eea.europa.eu/publications/the-destruction-of-returned-and-unsold-textiles-in-europe’s-circular-economy [dostęp: 2.07.2025].
  16. European Commission / REA, Slow down, our planet can’t keep up!, 26 lutego 2024, https://rea.ec.europa.eu/news/slow-down-our-planet-cant-keep-up_en.htm [dostęp: 2.07.2025].
  17. Overproduction, Wikipedia: The Free Encyclopedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Overproduction [dostęp: 2.07.2025].
  18. European Commission, EU Strategy for Sustainable and Circular Textiles, 30 marca 2022, https://environment.ec.europa.eu/strategy/textiles-strategy_en [dostęp: 2.07.2025].
  19. European Parliament, Ending fast fashion: tougher rules to fight excessive production and consumption, 24 kwietnia 2023, https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20230424IPR82040 [dostęp: 2.07.2025].


SALA 3
Techniki włókiennicze i surowce

3.1. Włókna pochodzenia naturalnego (roślinne i zwierzęce)

Włókna roślinne to naturalne struktury o znacznej długości i niewielkim przekroju, składające się głównie z celulozy (polisacharydu). Występują w różnych częściach roślin, zwykle pełnią funkcję wzmacniającą i podporową. Włókna te pozyskujemy z łodyg (np. len, konopie), liści (np. sizal) lub nasion (np. bawełna).


3.1.1 Len

Tkaniny lniane charakteryzują się dużą wytrzymałością mechaniczną, przewiewnością oraz wysoką zdolnością do pochłaniania wilgoci. Wykonuje się je z włókien łykowych lnu zwyczajnego (Linum usitatissimum L.).

Tkanina lniana ma lekko szorstką fakturę i elegancki, naturalny wygląd. Jest odporna na rozciąganie, ale łatwo się gniecie. Ze względu na swoje właściwości antybakteryjne i hipoalergiczne, znajduje zastosowanie również w medycynie i kosmetyce. Jest materiałem ekologicznym, biodegradowalnym i przyjaznym dla środowiska.
Od XV do XIX wieku len był poddawany recyklingowi, choć nie używano wtedy tego terminu. Nie nadające się do dalszego użytku tkaniny lniane, były zbierane, a następnie przerabiane na papier. Resztki tkanin lnianych do papierni dostarczali zawodowi “szmaciarze”, czyli osoby trudniące się zbieraniem starych tkanin – szmat.

Lnu zwyczajnego nie ścina się, tylko wyrywa, by uzyskać jak największą długość włókien, uwzględniając także część włókna z korzeni.
Pierwsze ślady wykorzystania lnu jako nici lub sznurka pochodzą sprzed 30 tysięcy lat p.n.e. i zostały odkryte w jaskini Dzudzuana w Gruzji. Hodowla lnu jako rośliny użytkowej sięga 9 tysięcy lat p.n.e..

Pole kwitnącego lnu: gęsty łan zielonych łodyg z licznymi, drobnymi, jasnoniebieskimi kwiatami.

Kwiaty lnu zwyczajnego – Linum usitatissimum L.   Autor: nickodoherty – Flickr: Flax Flowers,  Źródło: Wikipedia


3.1.2 Bawełna

Tkanina bawełniana to materiał tekstylny wytwarzany z włókien otaczających nasiona rośliny, głównie z gatunku Gossypium, takich jak G. hirsutum, G.barbadense, G. arboreum i G. herbaceum. Gossypium hirsutum stanowi 90% światowej produkcji bawełny.

Bawełna jest jedną z najpowszechniej stosowanych tkanin na świecie. Jest miękka, przewiewna i przyjemna w dotyku. Doskonale chłonie wilgoć i mimo, że oddaje ją powoli, idealnie nadaje się do produkcji odzieży codziennej, bielizny, pościeli oraz tkanin dekoracyjnych.

Jest stosunkowo łatwa w barwieniu, co umożliwia uzyskanie różnorodnych kolorów i wzorów na tkaninach.
Bawełna rośnie głównie w obszarach o klimacie zwrotnikowym oraz podzwrotnikowym, gdzie jest ciepło, słonecznie i występuje okres suszy. W stanie dzikim spotykana jest na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Australii i Antarktydy.

Do produkcji tkanin i sznurków/nici bawełna jest wykorzystywana od co najmniej 8000 lat. Najstarsze stanowiska, na których odnaleziono dowody użytkowania bawełny, znajdują się w Indiach.
Nazwa bawełny pochodzi od niemieckiej nazwy “baumwolle” – wełna drzewna, odnosząca się do wyglądu dojrzałej do zbiorów bawełny.

Zbliżenie na dojrzałe torebki bawełny na roślinie: białe, puszyste kłębki włókna wystające z brązowych okryw.

Dojrzała do zbiorów bawełna – Gossypium hirsutum. Źródło: Wikipedia


3.1.3 Wełna

Wełna to naturalne włókno pochodzenia zwierzęcego, pozyskiwane głównie z sierści owiec domowych, a także z innych ssaków, takich jak kozy kaszmirskie, alpaki, lamy, wielbłądy, króliki angorskie czy jaki. Stanowi odnawialny surowiec wykorzystywany od IV tysiąclecia p.n.e. w produkcji wyrobów tekstylnych.

Chemicznie wełna zbudowana jest z keratyny – białka fibrylarnego bogatego w cystynę, co zapewnia jej wytrzymałość i elastyczność.

Wełna jest trudnopalna, odporna na zabrudzenia, co sprawia, że rzadko wymaga prania.

W zależności od pochodzenia i rasy zwierząt, wyróżnia się różne rodzaje wełny, takie jak miękka wełna merynosów, ciepła wełna alpak czy delikatny kaszmir. Proces pozyskiwania wełny obejmuje strzyżenie, sortowanie, pranie, czesanie i przędzenie.

Wełna może być poddana dodatkowym obróbkom, np. zabezpieczeniu przed filcowaniem lub umożliwieniu prania w pralce.​


3.1.4 Jedwab

Jedwab to naturalne włókno pochodzenia zwierzęcego, wytwarzane z kokonów jedwabnika morwowego (Bombyx mori) lub jedwabnika dębowego (Antheraea pernyi). Proces produkcji jedwabiu rozpoczyna się od hodowli jedwabników, które karmione są liśćmi morwy białej. Po osiągnięciu odpowiedniego stadium rozwoju larwy przędą kokony z cienkiej, ciągłej nici białkowej. Aby pozyskać przędzę jedwabną, kokony są umieszczane w gorącej kąpieli wodnej, co umożliwia rozwinięcie nici i zabija poczwarki.

Tkanina jedwabna charakteryzuje się wyjątkową gładkością, połyskiem oraz wysoką wytrzymałością na rozciąganie. Jest lekka, przewiewna i ma zdolność do absorbowania wilgoci, co czyni ją komfortowym materiałem do odzieży. Dzięki tym właściwościom, jedwab od wieków był ceniony w produkcji luksusowych wyrobów tekstylnych.

Warto zaznaczyć, że istnieją również inne rodzaje jedwabiu, takie jak bisior, produkowany przez niektóre gatunki małży. Charakteryzuje się wyjątkową delikatnością, jednak jest niezwykle rzadko wytwarzany.

Kokony jedwabnika w kąpieli wodnej podczas rozwijania: kilka białych kokonów w naczyniu, widoczna odwijana nić jedwabiu.

Kokony jedwabnika w czasie rozwijania. Autor: Almbauer. Źródło: Wikipedia


3.2. Włókna sztuczne

Włókna sztuczne to włókna wytwarzane z naturalnych surowców, głównie celulozy pochodzącej z drewna lub bawełny. Powstają w wyniku przemysłowej obróbki pulpy celulozowej, łącząc w sobie cechy włókien naturalnych i syntetycznych.


3.2.1 Wiskoza

Włókna wiskozowe to rodzaj włókien otrzymywanych w wyniku chemicznego przetwarzania celulozy. Surowcem do ich produkcji jest oczyszczona masa drzewna, najczęściej pochodząca z drzew iglastych, takich jak sosna czy świerk, a czasem także z liściastych – na przykład buku. Włókna wiskozowe dzielą się na cztery generacje.

  • I generacja to klasyczna wiskoza, powstająca z celulozy drzewnej przy użyciu toksycznych związków (CS₂), szeroko stosowana od końca XIX wieku.
  • II generacja, czyli modal, cechuje się większą wytrzymałością.
  • III generacja to lyocell, Tencel – włókno produkowane w zamkniętym obiegu z użyciem nietoksycznego rozpuszczalnika.
  • IV generacja, to cyrkuloza – innowacyjne włókno pochodzące z recyklingu tekstyliów celulozowych, wspierające gospodarkę obiegu zamkniętego i ograniczające ilość odpadów.

Włókna wiskozowe mogą mieć postać ciągłą, imitującą jedwab, albo być cięte na krótsze odcinki, przypominające strukturą bawełnę lub wełnę.
Historia wiskozy sięga XIX wieku. Pierwsze udane próby jej produkcji miały miejsce we Francji, gdzie Hilaire de Chardonnet w 1884 roku opracował metodę wytwarzania sztucznego jedwabiu z celulozy.


3.2.2 Acetat

Acetatowe włókna to grupa sztucznie modyfikowanych włókien pochodzenia naturalnego, wytwarzanych przez estryfikację celulozy kwasem octowym lub jego bezwodnikiem. Podstawowym surowcem są długie łańcuchy glukozy (celuloza) pozyskiwane z pulpy drzewnej lub waty bawełnianej.

Pierwsze próby otrzymywania estrów celulozy sięgają 1865 r., gdy Paul Schützenberger opisał reakcję celulozy z bezwodnikiem kwasu octowego.
Acetat cechuje się gładką, błyszczącą powierzchnią i doskonałą zdolnością do drapowania. Włókna mają dobrą wytrzymałość na rozciąganie na sucho, lecz tracą ok. 30 % wytrzymałości na mokro. Są hydrofilowe – chłoną wilgoć do 10 % masy, co poprawia komfort noszenia, ale wydłuża czas schnięcia.
Dzięki satynowemu połyskowi i lekkości, acetat stosuje się jako podszewki w odzieży, tkaniny wizytowe, sukienki wieczorowe, bieliznę oraz dekoracje wnętrz (zasłony, obicia).


3.3 Włókna syntetyczne

Włókna syntetyczne to włókna wytworzone przez człowieka. Można je uzyskać wyłącznie w wyniku syntezy chemicznej. Nie występują naturalnie w przyrodzie. Powstają najczęściej w procesie polimeryzacji niektórych pochodnych ropy naftowej.


3.3.1 Poliester

Włókna poliestrowe to syntetyczne włókna należące do grupy polimerów estrowych. Najbardziej rozpowszechnionym przedstawicielem tej grupy jest politereftalan etylenu (PET), który stanowi podstawowy surowiec do produkcji włókien poliestrowych.

Masowa produkcja rozpoczęła się w latach 40. XX wieku, a za komercjalizację włókien PET odpowiadają brytyjscy chemicy z firmy Imperial Chemical Industries (ICI), którzy w 1941 roku opracowali produkt znany jako Terylene.

Włókna poliestrowe charakteryzują się wysoką wytrzymałością mechaniczną, odpornością na działanie światła, czynników chemicznych oraz mikrobów. W porównaniu z innymi włókienami syntetycznymi wyróżniają się także dobrą sprężystością, co oznacza, że zachowują kształt i są odporne na zagniecenia. Włókna te są hydrofobowe, co sprawia, że szybko schną i nie wchłaniają wilgoci.

Dzięki swojej wszechstronności, włókna poliestrowe znajdują szerokie zastosowanie w produkcji wyrobów odzieżowych, technicznych, tapicerskich, tekstyliów domowych oraz w przemyśle motoryzacyjnym. Ze względu na trudności w rozkładzie biologicznym, rośnie znaczenie recyklingu poliestru i poszukiwania jego ekologicznych zamienników.


3.3.2 Elastan

Elastan to syntetyczne włókno – elastomer poliuretanowy, charakteryzujące się niezwykle wysoką elastycznością. Pierwszy elastan, znany pod nazwą Lycra® (Spandex w USA), wprowadziła w 1958 roku firma DuPont.

Elastan może rozciągnąć się nawet o 500 % swojej długości i powrócić do pierwotnego kształtu bez trwałych odkształceń. Charakteryzuje się wysoką wytrzymałością na zmęczenie materiału oraz odpornością na pot, oleje i detergenty. Włókno jest gładkie, miękkie i przyjemne w dotyku, a jego elastyczność znacznie poprawia komfort noszenia odzieży przylegającej do ciała.

Elastan jest szeroko stosowany w odzieży sportowej, bieliźnie, kostiumach kąpielowych, legginsach oraz jako domieszka (zwykle 2–10 %) do tkanin bawełnianych, poliestrowych czy nylonowych, aby nadać im elastyczność. W medycynie stosuje się go w bandażach elastycznych oraz odzieży kompresyjnej.

Produkcja elastanu wiąże się z użyciem izocyjanianów, które są substancjami toksycznymi. Obecność, nawet niewielkiej, domieszki elastanu utrudnia recykling tkanin.


3.3.3 Poliamid

Włókna poliamidowe to grupa włókien syntetycznych, których cząsteczki zbudowane są z powtarzających się jednostek zawierających wiązania amidowe.
Najbardziej znanym przedstawicielem tej grupy jest NYLON, którego pierwszą odmianę – nylon 6,6 – opracowano w 1935 r. w laboratoriach firmy DuPont w Stanach Zjednoczonych.

Włókna poliamidowe cechują się wysoką wytrzymałością mechaniczną, elastycznością oraz odpornością na ścieranie, co czyni je wyjątkowo trwały w zastosowaniach użytkowych. Dzięki zwartej strukturze molekularnej wykazują również stosunkowo wysoką odporność chemiczną i termiczną.

Ich hydrofobowy charakter powoduje niską chłonność wilgoci, co skutkuje szybkim schnięciem materiałów wykonanych z tych włókien.
Ze względu na swoje właściwości włókna poliamidowe są szeroko stosowane w przemyśle włókienniczym (odzież, bielizna, rajstopy), technice (lina, tkaniny techniczne) oraz w wyrobach codziennego użytku (szczoteczki, filtry). Pomimo wielu zalet ich niewielka zdolność do biodegradacji stanowi spory wyzwój w ochronie środowiska.


3.3.4 Akryl

Włókna akrylowe to syntetyczne włókna polimerowe, w których głównym składnikiem jest poliakrylonitryl. Pierwsze włókna akrylowe opracowała w 1941 r. amerykańska firma DuPont, wprowadzając je na rynek pod nazwą handlową Orlon®; masowa produkcja ruszyła na początku lat 50. XX w. Inne nazwy to poliakryl i anilana.

Włókna akrylowe są lekkie, elastyczne i odporne na ścieranie. Charakteryzują się niską gęstością, dobrą sprężystością. Są wytrzymałe na rozciąganie (porównywalne do wełny) oraz stabilne wymiarowo. Akryl jest odporny na promieniowanie UV oraz na większość chemikaliów użytkowych. Włókna akrylowe są hydrofobowe – chłoną jedynie 1–2 % swojej masy wody – co skutkuje szybkim schnięciem, ale ogranicza komfort termiczny w kontakcie ze skórą.

Dzięki właściwościom zbliżonym do wełny oraz łatwości barwienia włókna akrylowe powszechnie wykorzystuje się w przemyśle włókienniczym do produkcji swetrów, czapek, szalików, koców oraz wykładzin.
Podobnie jak inne włókna syntetyczne, akryl nie ulega biodegradacji, co przyczynia się do zanieczyszczenia środowiska mikrocząstkami plastiku podczas prania.


3.4 Dzianie i tkanie

Wyrób włókienniczy to produkt przemysłu włókienniczego, wytwarzany bezpośrednio z włókna w procesie przędzenia lub wieloetapowo – poprzez przędzenie i dalszą obróbkę. Obejmuje wyroby o kształcie walcowatym w przekroju (np. przędza, nici) oraz o kształcie płaskim (np. tkaniny, dzianiny, włókniny, koronki). Każdy wyrób włókienniczy ma swoje specyficzne cechy, budowę i zastosowania.


3.4.1  Tkanina

Tkanina to płaski wyrób włókienniczy, powstający w wyniku przeplatania dwóch wzajemnie prostopadłych układów nitek: osnowy (biegnącej wzdłuż długości) oraz wątku (biegnącego poprzecznie). Proces ten, zwany tkaniem, wykonywany jest na krosnach tkackich, zarówno ręcznych, jak i mechanicznych.

Podstawowym surowcem do produkcji tkanin jest przędza, uzyskiwana z włókien naturalnych, sztucznych lub syntetycznych. Struktura tkaniny zależy od rodzaju zastosowanego splotu tkackiego, który określa sposób przeplatania nitek. Podstawowe sploty to płócienny, skośny oraz atłasowy, a ich kombinacje umożliwiają tworzenie różnorodnych tkanin o odmiennych właściwościach i wyglądzie.

Parametry takie jak gęstość nitek osnowy i wątku, grubość przędzy oraz tzw. wrobienie (czyli długość nitki zużytej na jednostkę długości tkaniny) wpływają na jej cechy użytkowe, takie jak elastyczność, przepuszczalność powietrza, wytrzymałość czy masa powierzchniowa. Tkaniny bez dodatku rozciągliwego elastanu, są mało elastyczne lub całkowicie stabilne wymiarowo. Ta właściwość czyni je odpowiednimi do zastosowań wymagających trwałości oraz odporności na rozciąganie.

Schemat splotu tkaniny: granatowe nitki wątku przeplatane z białymi nitkami osnowy w regularnym układzie.

Schemat splotu prostego (płóciennego)

Schemat splotu tkaniny z wydłużonymi „przykryciami” osnowy: białe pionowe pasy przeplatają granatowe poziome pasy

Schemat splotu atłasowego

Schemat splotu tkaniny: granatowe nitki wątku przeplatane z białymi nitkami osnowy w regularnym układzie.

Schemat splotu diagonalnego


3.4.2 Dzianina

Dzianina to płaski wyrób włókienniczy powstający w procesie dziania, polegającym na tworzeniu z przędzy szeregu oczek (pętelek) połączonych ze sobą w rzędach lub kolumienkach. W odróżnieniu od tkaniny, która powstaje z dwóch układów nitek (osnowy i wątku), dzianina zwykle wykonuje się z jednej nitki, co nadaje jej charakterystyczną strukturę.

Proces wytwarzania dzianiny może odbywać się ręcznie – przy użyciu drutów dziewiarskich lub szydełka – bądź maszynowo, na specjalistycznych maszynach dziewiarskich. Przędza dziewiarska, uzyskana wcześniej w procesie przędzenia, stanowi podstawę surowcową, a końcowy etap produkcji dzianiny obejmuje wykończenie, takie jak prasowanie i obkurczanie, mające na celu stabilizację kształtu materiału.

Kluczową cechą dzianiny jest wysoka elastyczność i rozciągliwość we wszystkich kierunkach, wynikające z dużego wrobienia nitki (długości przędzy zużytej na jednostkę długości wyrobu).

Parametry takie jak gęstość oczek, grubość przędzy oraz technika wykończenia determinują przepuszczalność powietrza, izolacyjność termiczną, wytrzymałość mechaniczną, czy masę powierzchniową materiału.

Schemat dzianiny: różowe oczka połączone w rzędy i kolumny, z pętelkami zachodzącymi jedna w drugą.

Schemat oczek w dzianinie


Więcej na ten temat:

  1. Kozłowski, R. M. (red.). 2012. Handbook of Natural Fibres. Volume 2: Processing and Applications. Woodhead Publishing.
  2. Textile Exchange. 2023. Materials Market Report 2023 [raport]. Textile Exchange.
  3. Simpson, W. S., Crawshaw, G. (red.). 2002. Wool: Science and Technology. Woodhead Publishing.
  4. Woodings, C. (red.). 2001. Regenerated Cellulose Fibres. Woodhead Publishing.
  5. McIntyre, J. E. (red.). 2004. Synthetic Fibres: Nylon, Polyester, Acrylic, Polyolefin. Woodhead Publishing.
  6. Lewin, M. (red.). 2006. Handbook of Fiber Chemistry (3rd ed.). CRC Press.
  7. Horrocks, A. R., Anand, S. C. (red.). 2000. Handbook of Technical Textiles. Woodhead Publishing.
  8. Saville, B. P. 1999. Physical Testing of Textiles. Woodhead Publishing.
  9. Ellen MacArthur Foundation. 2017. A New Textiles Economy: Redesigning Fashion’s Future [raport]. Ellen MacArthur Foundation.


Słowo na zakończenie

Tekstylia otulają nas od narodzin aż po grób. Są intymną i niezastąpioną częścią naszej codzienności. Użytkownicy odzieży, czyli wszyscy ludzie na naszej planecie, są kluczowym elementem wielkiej maszyny, jaką jest szeroko rozumiany przemysł tekstylny. Problemy związane z nadprodukcją, shrinkflacją i całą gamą nieetycznych praktyk, zarówno w fast fashion, jak i w branży luksusowej, dotyczą nas wszystkich, bo wszyscy ponosimy negatywne konsekwencje tych działań. Nasze decyzje w sprawie odzieży, a także brak decyzji mają wymierny wpływ na środowisko i społeczeństwo. Żyjemy w czasach powszechnie dostępnej informacji, jednak często dajemy się zwieść i padamy ofiarami celowej manipulacji. Greenwashing jest jednym z przykładów celowego wprowadzania konsumentów w błąd poprzez zachęcanie ich do kupna eko i bio produktów, które takimi w rzeczywistości nie są. Sensem naszego życia nie powinno być tylko konsumowanie dóbr, które w znacznej części są nam niepotrzebne. Czas, byśmy zaczęli postrzegać siebie jako obywateli, którzy wymagają, jednocześnie mając konkretne obowiązki wobec społeczeństwa i środowiska. Wbrew pozorom wiele zależy właśnie od nas i naszych decyzji. Warto z tej wiedzy mądrze korzystać.

  • O Muzeum
  • Wystawy
  • Zaplanuj wizytę
  • Wesprzyj Muzeum
  • Pracownia ubioru
  • Dowiedz się …
  • Edukacja
  • Kontakt
Logo Fundacji Muzeum Historii Ubioru: znak inspirowany splotem nici w tkaninie oraz napis „Fundacja Muzeum Historii Ubioru”.
  • Fundacja Muzeum Historii Ubioru
  • Wesprzyj Muzeum
  • Partnerzy
  • Współpraca
  • Dostępność
  • Polityka Prywatności
  • Pracownia ubioru
  • Muzealny Newsletter
  • Kolekcja online
  • Praktyki i wolontariat
  • Wypożyczenia
  • Kontakt
Facebook
Pinterest
Pinterest
fb-share-icon
Instagram
©2026 Muzeum Historii Ubioru | Powered by SuperbThemes