
Organizacja i produkcja: Anna Moryto

Wycieczka wirtualna
SALA 1
Od igły do maszyny
1.1. Szycie ręczne
Do czasu wynalezienia maszyny do szycia w XIX wieku wszystkie ubrania były szyte ręcznie (dowiedz się więcej). Niezależnie od tego, dla kogo były robione i jaką funkcję miały pełnić. Nie oznaczało to jednak równości. Jakość, sposób i miejsce wykonania były wyraźnie związane z pozycją społeczną i materialną. Generalnie do końca XVIII wieku wiedza na temat krawiectwa była zastrzeżona dla osób skupionych w cechach krawieckich. Organizacje te z jednej strony pilnowały jakości wytwarzanych ubiorów, dbały o interesy swoich członków, choć bywały również postrzegane jako siła powstrzymująca postęp i rozwój. Ich kres przyniosły zmiany społeczne i gospodarcze na przełomie XVIII i XIX wieku.

Plansze „Wielkiej Encyklopedii Francuskiej”, t. 38 „Sztuka ubierania” – „Tailleur d’Habits” XVIII wiek.
Źródło: Bibliothèque nationale de France
Suknia, 1835-1840, twórca nieznany, tkanina jedwabna, dwutonowa, szycie ręczne;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU I 1830.2.2
Szycie ręczne traktuje się dziś bardzo często jako ekskluzywne, wręcz luksusowe, co stanowi odpowiedź na dominującą mechanizację w procesie tworzenia ubrań. Elementy wykonane ręcznie są interpretowane jako elementy indywidualizujące ubiór, nadające mu niepowtarzalny charakter. W prezentowanej na wystawie sukni projektu Yohji Yamamoto zastosowany do ozdoby ścieg (fastryga w białym kolorze) może być odczytywany właśnie w ten sposób. Dla Japończyka ma on jednak dodatkowy wymiar. Fastryga jest ściegiem najczęściej używanym podczas tworzenia ubrania, dlatego stanowi komentarz do procesu twórczego. Sama suknia również nie jest w pełni skończona. Przez kilka pojedynczych dziurek można dowolnie przeplatać rzemień i za każdym razem uzyskiwać nieco inny efekt.
Suknia, Yohji Yamamoto, kolekcja lato 2000
tkanina jedwabna (ryps), rzemień skórzany, szycie maszynowe, ręczne wykończenie;
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0144.01
1.1.2 Szycie z wykorzystaniem maszyny do szycia
Spopularyzowanie się maszyny do szycia w ostatniej ćwierci XIX wieku, nie sprawiło, że szycie ręczne przestało funkcjonować. Wiele operacji wciąż było łatwiej i sprawniej wykonać ręcznie (specjalistyczne maszyny, jak np. dziurkarka, podszywarka, pojawiały się stopniowo, a i tak często swoje zastosowanie miały w przemyśle, a nie w domach). Także pewne rodzaje tkanin, zwłaszcza z delikatną okrywą włosową, wymagają delikatnego szycia (źle ustawiona stopka maszyny może łatwo zagnieść włos). Oddzielną kwestią pozostaje dekorowanie ubiorów haftami, aplikacjami czy dekoracyjnymi ściegami. W ten sposób nawet maszynowo i seryjnie wykonane ubiory nabierają innego, bardziej ekskluzywnego charakteru.
Niektóre ubiory, np. dla dzieci, poprzez to, że są wykonywane ręcznie, nabierają osobistego charakteru.
Surdut męski, pocz. XX w., sukno wełniane, szycie maszynowe, wykończenie ręczne;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU II 1900.1.1
Sukienka dziecięca, pocz. XX w., muślin bawełniany, koronka klockowa, szycie ręczne i maszynowe;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU III 1890.2.1
Suknia wieczorowa, 1896;
tkaniny jedwabny (różowy ryps, szyfon, mora), haft koralikami, sutaszem i sznurkiem,
rękawy usztywnione papierem, szycie maszynowe, ręczne wykończenia;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU I 1890.2.2
1.1.3 Szycie ręczne – od konieczności po rozrywkę
Szycie ręczne, ale także wykonywanie haftów czy aplikacji, bywało z jednej strony rozrywką, czynnością wypełniającą czas, z drugiej zaś zwyczajnym sposobem na zarobek, wręcz koniecznością. Szycie ręczne może być więc postrzegane z różnych perspektyw; nie ma jednoznacznego charakteru. Bardzo często bywało to obowiązkowym elementem procesu socjalizacji młodych dziewcząt i kobiet.

Madame de Pompadour przy ramie hafciarskiej, François-Hubert Drouais, 1763–1764. Źródło: National Gallery.

André-Edouard Marty, „Wietnamska pokojówka” („La Soubrette Annamite”).
„Suknia wieczorowa domu Doeuillet, ozdobiona wstążką”(„Robe du soir de Doeuillet, garnie de ruban”).
„Gazette du Bon Ton”, nr 6, lipiec 1920, plansza 43.
Kolekcja Muzealne Mody

Wzornik haftu, ok. 1899, Niderlandy, szycie ręczne;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU VIII 1890.1.1

Narzędzie do haftu tamburkowego, metal, skóra (Patent 13 Jan. 1888, USA);
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU VI 1880.1.5
1.2. Pracownia krawiecka
Pracownie krawieckie to miejsca, w których powstają ubiory w pojedynczych egzemplarzach lub w niewielkiej liczbie. W pracowniach używa się maszyn do szycia, co nie wyklucza ręcznego wykonywania ściegów, ozdób ani innych wykończeń. Popularyzacja odzieży gotowej do noszenia nie sprawiła, że pracownie zniknęły, choć zdecydowanie rzadziej się w nich odwiedzało. To, co jest zaletą tworzenia ubrań przez krawcowe i krawców (możliwość indywidualnego dopasowania do sylwetki, do gustu zamawiającej osoby), wpływa na czas powstawania ubrań (potrzebna jest przynajmniej jedna przymiarka), a zatem i na ostateczną cenę wyrobu. Stąd też wizyta w pracowni krawieckiej nie jest dostępna dla wszystkich. Dlatego najczęściej zamawia się w ten sposób ubrania na specjalne okazje.
Suknia jedwabna, Mariette Pognot, koniec lat 30. XX w.,
pracownia Mariette Pognot 37. Bd. Malesherbes, Paryż, tkanina jedwabna, szycie ręczne i maszynowe;
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0199.01
Bluzka z dzianiny zdobiona cekinami, Henry a la Pensée, lata 40. XX w.,
pracownia Henry a la Pensée (5. Faubr. St Honoré, Paryż), dzianina wełniana, cekiny zostały wyhaftowane w technice vermicelli,
za pomocą haczyka z Lunéville, szycie ręczne i maszynowe;
Kolekcja Muzealne Mody Nr Inw. M.PL.0253.01
Spódnica z aksamitu, twórca nieznany, ok. 1950 r., (Francja),
warstwa zewnętrzna (jedwabny welur/ aksamit, jedwabna tafta, wzmacniana płótnem, tiul) szycie ręczne i maszynowe;
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0266.01
Suknia, pracownia Pelagii Różańskiej (Rybaki 9 m. 7, Poznań), lata 60. XX w.,
tkanina syntetyczna, koronka maszynowa, szycie ręczne i maszynowe;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU I 1960.4.5
1.3. Szycie domowe
1.3.1. Szycie w domu – ręcznie i maszynowo
Tworzenie ubioru dla siebie i swoich bliskich jest tak stare jak sama historia ubiorów. Spopularyzowanie się ubiorów gotowych do noszenia zmniejszyło jednak liczbę osób szyjących swoje ubrania w domu, głównie ze względu na brak czasu. Niemniej szycie w domu może oznaczać także to, że ubrania przerabiamy, dopasowujemy do siebie, naprawiamy. Szycie w domu nie musi wynikać wyłącznie z konieczności. Może być również elementem poprawiającym samopoczucie, hobby twórczo wypełniającym czas. Szycie domowe może obecnie być traktowane jako forma oporu wobec mody i rynkowej oferty.
Domowa maszyna do szycia, lata 50. XX w., VEB Nähmaschinenwerk Altenbourg, NDR (Niemiecka Republika Demokratyczna);
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU VI 1950.1.1 (dowiedz się więcej)
Motywacje:
Stanik, połowa lat 90. XIX w., tkanina wełniana i tkanina jedwabna, fiszbiny, szycie domowe;
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0038.01
Marynarka letnia, lata 50. XX w., tkanina lniana (panama), szycie domowe;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU II 1950.4.1
Suknia wieczorowa, lata 60. XX w. tkanina bawełniana (aksamit), haft koralikami i cekinami, szycie domowe;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU I 1960.1.1
1.3.2. Wykroje
Pierwsze wykroje w prasie kobiecej pojawiły się już w I połowie XIX wieku. Były one pozbawione stopniowania (trzeba było samodzielnie dopasować rozmiar do swojego ciała) oraz szczegółowej instrukcji. Wyraźną zmianę przyniosły lata 70. XIX wieku. W Stanach Zjednoczonych funkcjonowały już wydawnictwa, które publikowały pojedyncze wzory ubiorów do sprzedaży (np. McCall czy Butterick). Potrafiły wypuszczać na rynek po kilkaset wzorów rocznie. Niedługo później pojawił się także Vogue Pattern, wydawnictwo, które przetrwało do początków lat 90. XX wieku. Dzięki sprzedawanym wykrojom możliwe było samodzielne szycie wybranych modnych wzorów. Wystawa pozwala przyjrzeć się temu przypadkowi. Prezentowane spodnie zaprojektowane przez Isseya Miyake można było odszyć w domowym zaciszu właśnie dzięki zestawowi wykrojów opublikowanym (po wykupieniu licencji) przez Vogue Pattern.

VOGUE individualist pattern nr 2332, 1989
Spodnie damskie, Issey Miyake, 1989, tkanina wiskozowo-bawełniana szycie maszynowe;
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0259.01
Więcej na ten temat:
- Burman B., (red.) The Culture of Sewing: Gender, Consumption and Home Dressmaking, BERG Publishing 1999
- Crowston C. H., Fabricating Women. The seamstresses of Old Regime France 1675-1792, Durham-Londyn 2001
- Cumming, V., Understanding fashion history. Batsford 2004
- Grayer Moore J, Patternmaking History and Theory, Bloomsbury 2019
- Kurkdjian S., Tinturier S., Au Cœur des Maisons de Couture. Une histoire sociale des ouvrières de la mode (1880-1950), Ivry-sur-Seine 2021
- Bolton A., Manus x Machina. Fashion in the Age of Technology, kat. wyst., Metropolitan
- Museum of Art, New York 2016
- Milleret G., Haute couture. Historie de l’industrie de la création française des précurseurs à nos jours, Paryż 2015
- Parker R., The Subversive Stitch: Embroidery and the Making of the Feminine, Bloomsbury 2019
- Przepych i blask jedwabnictwa lyońskiego, kat. wyst., Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 2004
- Roche D., The Culture of Clothing: Dress and Fashion in the Ancien Régime, Cambridge 1996
- Szaradowski P., Elegancja Francja. Z historii haute couture, Wrocław 2016
- Szaradowski P., Paryż to za mało. Opowieści o francuskiej modzie, sztuce i muzeach, Grupa Wydawnicza FNCE 2024
- Toussaint-Samat Maguelonne, Historia stroju, przeł. Krystyna Szeżyńska-Maćkowiak, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2002
SALA 2
Od manufaktury do fabryki
2.1 Konfekcja i domy towarowe
2.1.1. Maszyny do szycia
Myślenie o stworzeniu maszyny do szycia pojawiło się już w II połowie XVIII wieku na fali przemysłowej rewolucji, która przyniosła wiele nowych wynalazków mających przyspieszać produkcję tkanin i ubiorów. Choć zarejestrowano w Anglii wiele patentów, pierwszą funkcjonującą z powodzeniem maszynę do szycia stworzył Francuz, Barthélemy Thimonnier. Zarejestrował ją w 1830 roku. Maszyna wykorzystywała ścieg łańcuszkowy, czyli tworzyła oczka, używając jednej nici. Jednak zachodzące wówczas w Paryżu gwałtowne zmiany społeczne (rewolucja lipcowa) nie sprzyjały tak radykalnym zmianom – robotnicy zniszczyli warsztat i maszyny, obawiając się utraty pracy.
Dopiero maszyna zarejestrowana w Stanach Zjednoczonych, dwie dekady później (przez Isaaka M. Singera), spopularyzowała się i faktycznie przyniosła ogromne zmiany w sposobie funkcjonowania mody.

Hafciarka, lata 90. XIX w., Cornelly K, licencja Lintz & Eckhard, Berlin,
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru (dowiedz się więcej)
2.1.2. Domy towarowe
Sprzedawanie ubrań gotowych, bez uprzedniego zamówienia zaczęło funkcjonować już w XVIII wieku. Jednak seryjne szycie ubrań, czyli ich konfekcjonowanie, umożliwiła dopiero maszyna do szycia w II połowie XIX wieku. Nie zyskiwało ono łatwo klientów. Ubrania „gotowe do noszenia” miały wówczas reputację niskiej jakości.
Dynamiczne zmiany w produkcji i handlu sprawiły, że wizerunek konfekcji szybko się poprawiał. Wyraźny udział w tym procesie miały domy towarowe, którym zależało na przyciągnięciu zamożnej klienteli, co wymagało dbania o jakość wzornictwa i wykonanie. Ich rozkwit nastąpił w latach 70. XIX wieku. Towarzyszyły temu ogromne zmiany w samym systemie sprzedaży – domy towarowe tworzyły duże przestrzenie pozwalające na eksponowanie niespotykanej dotąd ilości towarów.
Kolejny etap, zmieniający oblicze konfekcji, nastąpił po II wojnie światowej. Lawinowo rosnące tempo życia wyraźnie dawało pierwszeństwo gotowym ubronom. Wówczas nawet tak tradycyjny system, jaki funkcjonował we Francji (oparty na dominacji wielkich krawców), musiał ewoluować. W latach 60. lawinowo pojawiali się tam projektanci, którzy już nie byli zainteresowani tworzeniem „wielkiej mody”. Woleli mieć wpływ na to, co nosi się na ulicy.
Stanik sukni ślubnej, lata 80. XIX w.,
Dom Towarowy Benjamin Altmann & Co, Nowy Jork,
tkanina jedwabna, fiszbin naturalny, wzór zaprojektowany specjalnie dla domu towarowego;
Kolekcja Muzeum Historii Ubioru Nr. Inw. MHU I 1880.2.2

Ogłoszenie Domu towarowego„Louvre” (Kraków, Sukiennice nr 16):
reklama „Gorsety paryskie” z cennikiem i informacją o wykonywaniu gorsetów na zamówienie, koniec XIX wieku.
Źródło: Polona.pl

Suknia koktajlowa, Jacques Heim/ Jeunes Filles / Harrods, koniec lat 50. XX.,
tkanina jedwabna, wzór zaprojektowany specjalnie dla domu towarowego HARRODS (numerowany),
szycie maszynowe i ręczne wykończenia;
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0256.01
2.2. Jakość i rozmiary w konfekcji
2.2.1 “Prêt-à-porter”
Popularne sformułowanie „prêt-à-porter” oznacza dosłownie, że ubiór jest gotowy do noszenia. Ale jednocześnie, w węższym znaczeniu dotyczy jednej z izb mody „Francuskiej Federacji Haute Couture”. Ta dwuznaczność sprawia czasem kłopot w rozumieniu tego, czym jest konfekcja (jako tworzenie ubiorów gotowych do noszenia, do sprzedawania „z wieszaka”)”. Tymczasem konfekcja ma różne oblicza, od tej starannie zaprojektowanej i wykonanej przez czołowe domy mody, po produkty z oferty sieciówek, a także te sprzedawane na bazarach.
Na wystawie prezentowany jest przykład ubioru stworzonego we francuskim domu mody Lanvin. Suknia ta została zaprojektowana przez Albera Elbaza (1961–2021), który był tam głównym kreatorem w latach 2001–2015. Reprezentuje ona „prêt-à-porter” w obu powyżej scharakteryzowanych znaczeniach.
Suknia, Lanvin (Alber Elbaz), 2014,
tkaniny: (1) mieszanka włókien jedwabnych, wełnianych i akrylowych oraz (2) poliestru z jedwabiem,
podszewka jedwabna, pióra strusie, szycie maszynowe;
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0234.01
2.2.2. „Schodzenie w dół”
W 2004 roku szwedzka firma H&M wprowadziła na rynek swoją pierwszą kolekcję stworzoną we współpracy z projektantem. Był to Karl Lagerfeld, ówczesny dyrektor kreatywny Chanel. Inicjatywa ta poruszyła wówczas branżę modową, proponując projekty najbardziej znanych marek w przystępnych cenach. Każda współpraca miała z zasady odzwierciedlać estetykę i zasady gościnnego projektanta. „Naszym celem było wprowadzenie świata mody do świata mody konsumentom na całym świecie, jednocześnie prezentując nasze przywiązanie do mocnego, przemyślanego i oryginalnego wzornictwa. Jest to zgodne z fundamentalną filozofią H&M: jakość i kreatywność powinny być dostępne dla każdego”. (Ann-Sofie Johansson, Director, Kreatywny H&M https://hmgroup.com/news/hm-celebrates-20-years-of-designer-collaborations-with-limited-pre-loved-pieces/ ).
W 2012 roku H&M podjęło współpracę z firmą Maison Martin Margiela. Pomysł na kolekcję polegał na zreinterpretowaniu archiwalnych wzorów.
Suknia, Maison Margiela X H&M, 2012, (projekt oryginalny 1996) Maison Margiela dla H&M,
dzianina wiskozowo-acetatowa, drukowana, szycie maszynowe,
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0152.01
2.2.3. Rozmiarowanie i stopniowanie
Jednym z istotnych zagadnień związanych z przygotowywaniem ubrań do produkcji jest rozpiętość rozmiarów, w jakich będą szyte. Przygotowanie takiej siatki wymaga procesu stopniowania podstawowego wzoru. Choć najczęściej nie ma przeciwwskazań, by uzyskać szeroką skalę rozmiarów, decyzja firm w tym zakresie bardzo często ma podłoże ekonomiczne – ograniczanie „rozmiarówki” pozwala obniżać koszty produkcji. W ten sposób najmodniejsze ubiory mogą być noszone jedynie przez te kobiety i tych mężczyzn, którzy zachowują szczupłą sylwetkę.
Trudno więc się dziwić, że dostępność rozmiarów w sklepach w ostatnich latach jest przedmiotem dyskusji o charakterze społecznym. Do tego dołącza się sprzeciw wobec wyglądu sklepowych manekinów reprezentujących nierealnie szczupłe ciała, sugerując, że są one przyjętym w modzie standardem.
Zestaw (spódnica i żakiet), Alexander McQueen, 2000, kolekcja “Eshu” jesień zima 2000,
tkanina wełniana, szycie maszynowe,
Kolekcja Muzealne Mody Nr. Inw. M.PL.0239.02

Stopniowanie żakietu (dzięki uprzejmości Szkoły Mody FORMA)

Zestaw męskiej garderoby: marynarki, koszule oraz płaszcz, XXI wiek
Więcej na ten temat:
- Bolton A. I in., Alexander McQueen. Savage Beauty, kat. wyst., Metropolitan Museum of Art., New York 2011.
- Faryś P.K., Jedwabne tkaniny odzieżowe 1700–1800. Produkcja, wzornictwo, handel, Poznań 2021.
- Faryś P.K., Konfekcja damska, 1800 – 1914. Produkcja-wzornictwo-handel. Warszawa 2019
- Fashion Mix : Mode d’ici ; Créateurs d’ailleurs, O. Saillard (red.), Paryż 2014
- Grumbach D., History of international Fashion, Northampton, Massachusetts 2014
- Hawes E., Fashion is Spinach, Nowy Jork 1938
- Merceron D. L., Lanvin, Rizzoli, New York 2007
- Miller M.B., The Bon Marche: Bourgeois Culture and the Department Store, 1869-1920, George Allen & Unwin 1981
- Omilanowska M., Świątynie handlu. Warszawska architektura komercyjna doby wielkomiejskiej, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2004
- Palmer A., Couture & Commerce. The Transatlantic Fashion Trade in the 1950s, UBC Press with Royal Ontario Museum, Vancouver 2001
- Papanek, V., Dizajn dla realnego świata. Środowisko człowieka i zmiana społeczna (J. Holzman, tłum.). Recto-Verso 2012
- Parmal A. P., La Mode: Paris and the development of the French Fashion Industry, [w:]
- Fashion Show. Paris Style, kat. wyst., Museum of Fine Arts, Boston 2006
- Romano A., Prêt-à-Porter, Paris and Women: A Cultural Study of French Readymade Fashion, 1945-68, Londyn 2022
- Rosińska M., Utopie dizajnu. Między afirmacją a krytyką nowoczesności, Kraków 2020
- Szaradowski P., Między sztuką a przemysłem – postawa Charlesa Fredericka Wortha wobec przemian mody w drugiej połowie XIX wieku, „Techne. Seria Nowa” 2021, nr 7.
2.3 Fast fashion
Reagowanie na trendy i wprowadzanie nowych modeli na początku nowego sezonu nie jest dla mody niczym nowym. Jednak zmiany polityczne i gospodarcze, jakie zaszły pod koniec XX wieku (nowy rozdział globalizacji po zakończeniu „zimnej wojny” czy funkcjonujący od lat 80. neoliberalizm ekonomiczny), zaowocowały wykształceniem się nowego modelu produkcji i sprzedaży odzieży. Jak mocno zmienił się rynek mody, pokazują przykłady takich firm jak Zara czy H&M, które przez dekady działały na niewielką skalę, by na początku XXI wieku przekształcić się w globalne potęgi.
Nowe, tanie ubiory nieustannie pojawiające się w sklepach i przyciągające rzesze klientów miały swoją ukrytą cenę – coraz niższą jakość stosowanych surowców, jak i samego wykonania, oraz stojącą za tym niemal niewolniczą pracę zlecaną pracownikom w azjatyckich krajach. Praktyki te szybko przyswoiły sobie także inne firmy.
Skalę i skutki tego procederu boleśnie ujawniła katastrofa w Rana Plaza w Bangladeszu z 2013 roku (dowiedz się więcej). Z powodu rażących zaniedbań wynikających z radykalnego minimalizowania kosztów zawalił się budynek szwalni, co pochłonęło ponad tysiąc pracujących tam osób. Od tego czasu świadomość mechanizmów działania firm realizujących model fast fashion systematycznie się zwiększa.
Nadprodukcja i maksymalizacja zysków bynajmniej nie dotyczą wyłącznie sektora szybkiej mody. W ostatnich latach ujawnia się coraz więcej przypadków nieetycznej produkcji ubiorów przez marki uznawane za luksusowe. (dowiedz się więcej)

Szwalnia w Bangladeszu – masowa produkcja odzieży w hali przemysłowej.
Źródło: The New York Times (nytimes.com), 10.08.2024.
2.3.1 Shrikflacja, czyli mniej za tyle samo
Shrinkflacja to zjawisko polegające na zmniejszaniu ilości lub jakości produktu przy zachowaniu dotychczasowej ceny. Choć najczęściej kojarzona jest z branżą spożywczą, coraz częściej dotyka również przemysłu odzieżowego. W przypadku ubrań shrinkflacja nie oznacza mniejszych rozmiarów, lecz obniżenie jakości – przy jednoczesnym pozostawieniu ceny na niezmienionym poziomie. Ubrania są produkowane z cieńszych, mniej trwałych materiałów, mają uproszczone szwy, słabsze wykończenia oraz mniej odporną na pranie farbę. Na pierwszy rzut oka mogą wyglądać tak samo, jednak szybciej się niszczą i tracą fason oraz wygląd.
Producenci, mierząc się z rosnącymi kosztami surowców, transportu i pracy, często decydują się na taki zabieg zamiast podwyższenia cen. Działanie to pozwala utrzymać lojalność klientów, którzy silniej reagują na wzrost cen niż na drobne pogorszenie jakości produktu – zwłaszcza jeśli nie jest ono od razu widoczne.
Shrinkflacja w odzieży objawia się m.in. Zmniejszoną gramaturą tkanin, ograniczeniem liczby warstw podszewek, rezygnacją z niektórych detali konstrukcyjnych czy używaniem tańszych włókien syntetycznych zamiast naturalnych.
W konsekwencji tego zjawiska jakość ubrań jest gorsza, co oznacza krótszy czas ich użytkowania, a w efekcie częstsze zakupy i zwiększoną liczbę tekstylnych odpadów. Tylko w Europie rocznie wyrzuca się około 5,8 miliona ton tekstyliów. Produkcja nowych ubrań w takiej skali wiąże się z ogromnym zużyciem zasobów naturalnych i emisją gazów cieplarnianych – a wszystko to dzieje się pod przykrywką rynkowej „stabilności cen”.
Organizacje konsumenckie, takie jak francuski UFC-Que Choisir czy amerykański Consumer Reports, zwracają uwagę na konieczność wprowadzenia obowiązku informowania klientów o zmianach w składzie, jakości lub gramaturze produktu. Sieć supermarketów Carrefour już zaczęła oznaczać towary dotknięte shrinkflacją specjalnymi etykietami. Choć regulacje te dotyczą głównie produktów spożywczych, organizacje pozarządowe postulują ich rozszerzenie również na przemysł odzieżowy.
Z punktu widzenia konsumenta shrinkflacja to ukryta podwyżka – płacimy tyle samo, a otrzymujemy produkt o niższej wartości użytkowej. W efekcie spada nie tylko jakość garderoby, ale także zaufanie do marek. W świecie, w którym coraz częściej mówi się o etyce zakupów i odpowiedzialnej konsumpcji, wiedza o shrinkflacji staje się narzędziem do podejmowania bardziej świadomych decyzji.
2.3.2 Nadprodukcja
Nadprodukcja w branży odzieżowej jest jednym z najbardziej alarmujących przejawów kryzysu współczesnej gospodarki opartej na wzroście. W uproszczeniu oznacza to wytwarzanie większej ilości produktów, niż rzeczywiście jest potrzebne, czy możliwe do zużycia przez konsumentów. W przemyśle tekstylnym skutkuje to masowym wytwarzaniem ubrań, które nigdy nie zostaną sprzedane, założone, ani nawet rozpakowane. Trafiają do spalarni, na wysypiska lub zalegają w magazynach – często już w dniu dostawy.
Według Europejskiej Agencji Środowiska każdego roku w samej Unii Europejskiej utylizuje się od 264 000 do 594 000 ton niesprzedanych lub zwróconych ubrań. W wielu przypadkach odzież jest niszczona jeszcze przed wprowadzeniem jej do obrotu – z powodów czysto ekonomicznych. Zwroty zakupów internetowych, które sięgają nawet 20%, również są często palone lub wyrzucane. Jednocześnie przeciętny mieszkaniec UE wyrzuca co roku ok. 11 kg odzieży, z czego mniej niż 1% podlega recyklingowi.
Nadprodukcja odzieży wiąże się nie tylko z gigantycznym marnotrawstwem zasobów naturalnych (wody, energii, ziemi uprawnej), ale także z globalnymi nierównościami społecznymi. Produkcja ubrań w krajach o niskich kosztach pracy i ich sprzedaż w krajach wysokorozwiniętych to model, który premiuje ilość, a nie jakość. Koncepcja mody błyskawicznej „fast fashion” opiera się na celowym skracaniu cyklu życia produktów, aby utrzymać ciągły popyt i dynamiczną rotację kolekcji.
W odpowiedzi na te zjawiska Komisja Europejska ogłosiła w 2022 roku Strategię na rzecz zrównoważonych i cyrkularnych tekstyliów, zakładającą m.in. zakaz niszczenia niesprzedanych ubrań, wprowadzenie cyfrowych paszportów produktów oraz promowanie projektowania z myślą o trwałości i recyklingu. Parlament Europejski wezwał również do ustawowego ograniczenia praktyk typowych dla „fast fashion”, wskazując, że tekstylia muszą być „trwałe, łatwe do naprawy, ponownego użycia oraz przetworzenia”.
Nadprodukcja to zjawisko, które obciąża środowisko, pogłębia wykluczenia społeczne i osłabia gospodarkę o obiegu zamkniętym. Jej ograniczenie nie zależy wyłącznie od ustawodawstwa, ale także od świadomych wyborów konsumentów, uczciwości producentów i przywrócenia wartości odzieży jako dobra trwałego, a nie sezonowego. (CPW – dowiedz się więcej)
Więcej na ten temat:
- Fast fashion: The dark side of fashion. (2015). autor zbiorowy, katalog wystawy. Museum für Kunst und Gewerbe Hamburg.
- Pobłocki K., Kapitalizm. Historia krótkiego trwania, Warszawa 2017
- Thomas D. Modopolis. Dlaczego to, co nosimy ma znaczenie, Wydawnictwo Literackie 2021
- Nkatha, How fast fashion is fuelling the fashion waste crisis in Africa, Greenpeace 2023, https://www.greenpeace.org/africa/en/blog/54589/how-fast-fashion-is-fuelling-the-fashion-waste-crisis-in-africa/
- Audibert, Kenya, a final destination for fast fashion, is overwhelmed by secondhand clothing, “Le Monde” 09.08.2025, https://www.lemonde.fr/en/environment/article/2025/08/09/kenya-a-final-destination-for-fast-fashion-is-overwhelmed-by-secondhand-clothing_6744229_114.html
- Kenya, a Final Destination for Fast Fashion, Is Overwhelmed by Secondhand Clothing, https://africacollecttextiles.com/kenya-fast-fashion-secondhand-clothing/
- Trashion :The stealth export of waste plastic clothes to Kenya, raport: https://changingmarkets.org/wp-content/uploads/2023/02/CM-Trashion-online-reports-layout.pdf
- Pena, Hidden Cost of Luxury: The Ethical Fashion Crisis Behind Designer Labels, https://thetraceabilityhub.com/hidden-cost-of-luxury-the-ethical-fashion-crisis/
- Płonka, Etyka w Modzie, czyli CSR w przemyśle odzieżowym, MSKPU, Warszawa 2013; zob. też The True cost, reż. Andrew Morgan (2015);
- The Best of BoF 2025: Luxury Scandals and the Retreat of ‘Sustainable Fashion’, Business of Fashion, 26.12.2025 https://www.businessoffashion.com/articles/sustainability/the-best-of-bof-2025-luxury-scandals-and-the-retreat-of-sustainable-fashion/
- The Guardian, „What is shrinkflation and why is it happening?”, 2023, www.theguardian.com.
- Fibre2Fashion, „Shrinkflation in the Textile and Apparel Industry”, 2023, www.fibre2fashion.com.
- European Environment Agency, „Textiles and the environment: the role of design in Europe’s circular economy”, 2019, www.eea.europa.eu.
- Reuters, „Carrefour warns customers of 'shrinkflation’ in food prices”, 2023, www.reuters.com.
- European Environment Agency, The destruction of returned and unsold textiles in Europe’s circular economy, EEA Briefing, 4 marca 2024, https://www.eea.europa.eu/publications/the-destruction-of-returned-and-unsold-textiles-in-europe’s-circular-economy [dostęp: 2.07.2025].
- European Commission / REA, Slow down, our planet can’t keep up!, 26 lutego 2024, https://rea.ec.europa.eu/news/slow-down-our-planet-cant-keep-up_en.htm [dostęp: 2.07.2025].
- Overproduction, Wikipedia: The Free Encyclopedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Overproduction [dostęp: 2.07.2025].
- European Commission, EU Strategy for Sustainable and Circular Textiles, 30 marca 2022, https://environment.ec.europa.eu/strategy/textiles-strategy_en [dostęp: 2.07.2025].
- European Parliament, Ending fast fashion: tougher rules to fight excessive production and consumption, 24 kwietnia 2023, https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20230424IPR82040 [dostęp: 2.07.2025].
SALA 3
Techniki włókiennicze i surowce
3.1. Włókna pochodzenia naturalnego (roślinne i zwierzęce)
Włókna roślinne to naturalne struktury o znacznej długości i niewielkim przekroju, składające się głównie z celulozy (polisacharydu). Występują w różnych częściach roślin, zwykle pełnią funkcję wzmacniającą i podporową. Włókna te pozyskujemy z łodyg (np. len, konopie), liści (np. sizal) lub nasion (np. bawełna).
3.1.1 Len
Tkaniny lniane charakteryzują się dużą wytrzymałością mechaniczną, przewiewnością oraz wysoką zdolnością do pochłaniania wilgoci. Wykonuje się je z włókien łykowych lnu zwyczajnego (Linum usitatissimum L.).
Tkanina lniana ma lekko szorstką fakturę i elegancki, naturalny wygląd. Jest odporna na rozciąganie, ale łatwo się gniecie. Ze względu na swoje właściwości antybakteryjne i hipoalergiczne, znajduje zastosowanie również w medycynie i kosmetyce. Jest materiałem ekologicznym, biodegradowalnym i przyjaznym dla środowiska.
Od XV do XIX wieku len był poddawany recyklingowi, choć nie używano wtedy tego terminu. Nie nadające się do dalszego użytku tkaniny lniane, były zbierane, a następnie przerabiane na papier. Resztki tkanin lnianych do papierni dostarczali zawodowi “szmaciarze”, czyli osoby trudniące się zbieraniem starych tkanin – szmat.
Lnu zwyczajnego nie ścina się, tylko wyrywa, by uzyskać jak największą długość włókien, uwzględniając także część włókna z korzeni.
Pierwsze ślady wykorzystania lnu jako nici lub sznurka pochodzą sprzed 30 tysięcy lat p.n.e. i zostały odkryte w jaskini Dzudzuana w Gruzji. Hodowla lnu jako rośliny użytkowej sięga 9 tysięcy lat p.n.e..

– Flickr: Flax Flowers,
3.1.2 Bawełna
Tkanina bawełniana to materiał tekstylny wytwarzany z włókien otaczających nasiona rośliny, głównie z gatunku Gossypium, takich jak G. hirsutum, G.barbadense, G. arboreum i G. herbaceum. Gossypium hirsutum stanowi 90% światowej produkcji bawełny.
Bawełna jest jedną z najpowszechniej stosowanych tkanin na świecie. Jest miękka, przewiewna i przyjemna w dotyku. Doskonale chłonie wilgoć i mimo, że oddaje ją powoli, idealnie nadaje się do produkcji odzieży codziennej, bielizny, pościeli oraz tkanin dekoracyjnych.
Jest stosunkowo łatwa w barwieniu, co umożliwia uzyskanie różnorodnych kolorów i wzorów na tkaninach.
Bawełna rośnie głównie w obszarach o klimacie zwrotnikowym oraz podzwrotnikowym, gdzie jest ciepło, słonecznie i występuje okres suszy. W stanie dzikim spotykana jest na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Australii i Antarktydy.
Do produkcji tkanin i sznurków/nici bawełna jest wykorzystywana od co najmniej 8000 lat. Najstarsze stanowiska, na których odnaleziono dowody użytkowania bawełny, znajdują się w Indiach.
Nazwa bawełny pochodzi od niemieckiej nazwy “baumwolle” – wełna drzewna, odnosząca się do wyglądu dojrzałej do zbiorów bawełny.

Dojrzała do zbiorów bawełna – Gossypium hirsutum. Źródło: Wikipedia
3.1.3 Wełna
Wełna to naturalne włókno pochodzenia zwierzęcego, pozyskiwane głównie z sierści owiec domowych, a także z innych ssaków, takich jak kozy kaszmirskie, alpaki, lamy, wielbłądy, króliki angorskie czy jaki. Stanowi odnawialny surowiec wykorzystywany od IV tysiąclecia p.n.e. w produkcji wyrobów tekstylnych.
Chemicznie wełna zbudowana jest z keratyny – białka fibrylarnego bogatego w cystynę, co zapewnia jej wytrzymałość i elastyczność.
Wełna jest trudnopalna, odporna na zabrudzenia, co sprawia, że rzadko wymaga prania.
W zależności od pochodzenia i rasy zwierząt, wyróżnia się różne rodzaje wełny, takie jak miękka wełna merynosów, ciepła wełna alpak czy delikatny kaszmir. Proces pozyskiwania wełny obejmuje strzyżenie, sortowanie, pranie, czesanie i przędzenie.
Wełna może być poddana dodatkowym obróbkom, np. zabezpieczeniu przed filcowaniem lub umożliwieniu prania w pralce.
3.1.4 Jedwab
Jedwab to naturalne włókno pochodzenia zwierzęcego, wytwarzane z kokonów jedwabnika morwowego (Bombyx mori) lub jedwabnika dębowego (Antheraea pernyi). Proces produkcji jedwabiu rozpoczyna się od hodowli jedwabników, które karmione są liśćmi morwy białej. Po osiągnięciu odpowiedniego stadium rozwoju larwy przędą kokony z cienkiej, ciągłej nici białkowej. Aby pozyskać przędzę jedwabną, kokony są umieszczane w gorącej kąpieli wodnej, co umożliwia rozwinięcie nici i zabija poczwarki.
Tkanina jedwabna charakteryzuje się wyjątkową gładkością, połyskiem oraz wysoką wytrzymałością na rozciąganie. Jest lekka, przewiewna i ma zdolność do absorbowania wilgoci, co czyni ją komfortowym materiałem do odzieży. Dzięki tym właściwościom, jedwab od wieków był ceniony w produkcji luksusowych wyrobów tekstylnych.
Warto zaznaczyć, że istnieją również inne rodzaje jedwabiu, takie jak bisior, produkowany przez niektóre gatunki małży. Charakteryzuje się wyjątkową delikatnością, jednak jest niezwykle rzadko wytwarzany.

Kokony jedwabnika w czasie rozwijania. Autor: Almbauer. Źródło: Wikipedia
3.2. Włókna sztuczne
Włókna sztuczne to włókna wytwarzane z naturalnych surowców, głównie celulozy pochodzącej z drewna lub bawełny. Powstają w wyniku przemysłowej obróbki pulpy celulozowej, łącząc w sobie cechy włókien naturalnych i syntetycznych.
3.2.1 Wiskoza
Włókna wiskozowe to rodzaj włókien otrzymywanych w wyniku chemicznego przetwarzania celulozy. Surowcem do ich produkcji jest oczyszczona masa drzewna, najczęściej pochodząca z drzew iglastych, takich jak sosna czy świerk, a czasem także z liściastych – na przykład buku. Włókna wiskozowe dzielą się na cztery generacje.
- I generacja to klasyczna wiskoza, powstająca z celulozy drzewnej przy użyciu toksycznych związków (CS₂), szeroko stosowana od końca XIX wieku.
- II generacja, czyli modal, cechuje się większą wytrzymałością.
- III generacja to lyocell, Tencel – włókno produkowane w zamkniętym obiegu z użyciem nietoksycznego rozpuszczalnika.
- IV generacja, to cyrkuloza – innowacyjne włókno pochodzące z recyklingu tekstyliów celulozowych, wspierające gospodarkę obiegu zamkniętego i ograniczające ilość odpadów.
Włókna wiskozowe mogą mieć postać ciągłą, imitującą jedwab, albo być cięte na krótsze odcinki, przypominające strukturą bawełnę lub wełnę.
Historia wiskozy sięga XIX wieku. Pierwsze udane próby jej produkcji miały miejsce we Francji, gdzie Hilaire de Chardonnet w 1884 roku opracował metodę wytwarzania sztucznego jedwabiu z celulozy.
3.2.2 Acetat
Acetatowe włókna to grupa sztucznie modyfikowanych włókien pochodzenia naturalnego, wytwarzanych przez estryfikację celulozy kwasem octowym lub jego bezwodnikiem. Podstawowym surowcem są długie łańcuchy glukozy (celuloza) pozyskiwane z pulpy drzewnej lub waty bawełnianej.
Pierwsze próby otrzymywania estrów celulozy sięgają 1865 r., gdy Paul Schützenberger opisał reakcję celulozy z bezwodnikiem kwasu octowego.
Acetat cechuje się gładką, błyszczącą powierzchnią i doskonałą zdolnością do drapowania. Włókna mają dobrą wytrzymałość na rozciąganie na sucho, lecz tracą ok. 30 % wytrzymałości na mokro. Są hydrofilowe – chłoną wilgoć do 10 % masy, co poprawia komfort noszenia, ale wydłuża czas schnięcia.
Dzięki satynowemu połyskowi i lekkości, acetat stosuje się jako podszewki w odzieży, tkaniny wizytowe, sukienki wieczorowe, bieliznę oraz dekoracje wnętrz (zasłony, obicia).
3.3 Włókna syntetyczne
Włókna syntetyczne to włókna wytworzone przez człowieka. Można je uzyskać wyłącznie w wyniku syntezy chemicznej. Nie występują naturalnie w przyrodzie. Powstają najczęściej w procesie polimeryzacji niektórych pochodnych ropy naftowej.
3.3.1 Poliester
Włókna poliestrowe to syntetyczne włókna należące do grupy polimerów estrowych. Najbardziej rozpowszechnionym przedstawicielem tej grupy jest politereftalan etylenu (PET), który stanowi podstawowy surowiec do produkcji włókien poliestrowych.
Masowa produkcja rozpoczęła się w latach 40. XX wieku, a za komercjalizację włókien PET odpowiadają brytyjscy chemicy z firmy Imperial Chemical Industries (ICI), którzy w 1941 roku opracowali produkt znany jako Terylene.
Włókna poliestrowe charakteryzują się wysoką wytrzymałością mechaniczną, odpornością na działanie światła, czynników chemicznych oraz mikrobów. W porównaniu z innymi włókienami syntetycznymi wyróżniają się także dobrą sprężystością, co oznacza, że zachowują kształt i są odporne na zagniecenia. Włókna te są hydrofobowe, co sprawia, że szybko schną i nie wchłaniają wilgoci.
Dzięki swojej wszechstronności, włókna poliestrowe znajdują szerokie zastosowanie w produkcji wyrobów odzieżowych, technicznych, tapicerskich, tekstyliów domowych oraz w przemyśle motoryzacyjnym. Ze względu na trudności w rozkładzie biologicznym, rośnie znaczenie recyklingu poliestru i poszukiwania jego ekologicznych zamienników.
3.3.2 Elastan
Elastan to syntetyczne włókno – elastomer poliuretanowy, charakteryzujące się niezwykle wysoką elastycznością. Pierwszy elastan, znany pod nazwą Lycra® (Spandex w USA), wprowadziła w 1958 roku firma DuPont.
Elastan może rozciągnąć się nawet o 500 % swojej długości i powrócić do pierwotnego kształtu bez trwałych odkształceń. Charakteryzuje się wysoką wytrzymałością na zmęczenie materiału oraz odpornością na pot, oleje i detergenty. Włókno jest gładkie, miękkie i przyjemne w dotyku, a jego elastyczność znacznie poprawia komfort noszenia odzieży przylegającej do ciała.
Elastan jest szeroko stosowany w odzieży sportowej, bieliźnie, kostiumach kąpielowych, legginsach oraz jako domieszka (zwykle 2–10 %) do tkanin bawełnianych, poliestrowych czy nylonowych, aby nadać im elastyczność. W medycynie stosuje się go w bandażach elastycznych oraz odzieży kompresyjnej.
Produkcja elastanu wiąże się z użyciem izocyjanianów, które są substancjami toksycznymi. Obecność, nawet niewielkiej, domieszki elastanu utrudnia recykling tkanin.
3.3.3 Poliamid
Włókna poliamidowe to grupa włókien syntetycznych, których cząsteczki zbudowane są z powtarzających się jednostek zawierających wiązania amidowe.
Najbardziej znanym przedstawicielem tej grupy jest NYLON, którego pierwszą odmianę – nylon 6,6 – opracowano w 1935 r. w laboratoriach firmy DuPont w Stanach Zjednoczonych.
Włókna poliamidowe cechują się wysoką wytrzymałością mechaniczną, elastycznością oraz odpornością na ścieranie, co czyni je wyjątkowo trwały w zastosowaniach użytkowych. Dzięki zwartej strukturze molekularnej wykazują również stosunkowo wysoką odporność chemiczną i termiczną.
Ich hydrofobowy charakter powoduje niską chłonność wilgoci, co skutkuje szybkim schnięciem materiałów wykonanych z tych włókien.
Ze względu na swoje właściwości włókna poliamidowe są szeroko stosowane w przemyśle włókienniczym (odzież, bielizna, rajstopy), technice (lina, tkaniny techniczne) oraz w wyrobach codziennego użytku (szczoteczki, filtry). Pomimo wielu zalet ich niewielka zdolność do biodegradacji stanowi spory wyzwój w ochronie środowiska.
3.3.4 Akryl
Włókna akrylowe to syntetyczne włókna polimerowe, w których głównym składnikiem jest poliakrylonitryl. Pierwsze włókna akrylowe opracowała w 1941 r. amerykańska firma DuPont, wprowadzając je na rynek pod nazwą handlową Orlon®; masowa produkcja ruszyła na początku lat 50. XX w. Inne nazwy to poliakryl i anilana.
Włókna akrylowe są lekkie, elastyczne i odporne na ścieranie. Charakteryzują się niską gęstością, dobrą sprężystością. Są wytrzymałe na rozciąganie (porównywalne do wełny) oraz stabilne wymiarowo. Akryl jest odporny na promieniowanie UV oraz na większość chemikaliów użytkowych. Włókna akrylowe są hydrofobowe – chłoną jedynie 1–2 % swojej masy wody – co skutkuje szybkim schnięciem, ale ogranicza komfort termiczny w kontakcie ze skórą.
Dzięki właściwościom zbliżonym do wełny oraz łatwości barwienia włókna akrylowe powszechnie wykorzystuje się w przemyśle włókienniczym do produkcji swetrów, czapek, szalików, koców oraz wykładzin.
Podobnie jak inne włókna syntetyczne, akryl nie ulega biodegradacji, co przyczynia się do zanieczyszczenia środowiska mikrocząstkami plastiku podczas prania.
3.4 Dzianie i tkanie
Wyrób włókienniczy to produkt przemysłu włókienniczego, wytwarzany bezpośrednio z włókna w procesie przędzenia lub wieloetapowo – poprzez przędzenie i dalszą obróbkę. Obejmuje wyroby o kształcie walcowatym w przekroju (np. przędza, nici) oraz o kształcie płaskim (np. tkaniny, dzianiny, włókniny, koronki). Każdy wyrób włókienniczy ma swoje specyficzne cechy, budowę i zastosowania.
3.4.1 Tkanina
Tkanina to płaski wyrób włókienniczy, powstający w wyniku przeplatania dwóch wzajemnie prostopadłych układów nitek: osnowy (biegnącej wzdłuż długości) oraz wątku (biegnącego poprzecznie). Proces ten, zwany tkaniem, wykonywany jest na krosnach tkackich, zarówno ręcznych, jak i mechanicznych.
Podstawowym surowcem do produkcji tkanin jest przędza, uzyskiwana z włókien naturalnych, sztucznych lub syntetycznych. Struktura tkaniny zależy od rodzaju zastosowanego splotu tkackiego, który określa sposób przeplatania nitek. Podstawowe sploty to płócienny, skośny oraz atłasowy, a ich kombinacje umożliwiają tworzenie różnorodnych tkanin o odmiennych właściwościach i wyglądzie.
Parametry takie jak gęstość nitek osnowy i wątku, grubość przędzy oraz tzw. wrobienie (czyli długość nitki zużytej na jednostkę długości tkaniny) wpływają na jej cechy użytkowe, takie jak elastyczność, przepuszczalność powietrza, wytrzymałość czy masa powierzchniowa. Tkaniny bez dodatku rozciągliwego elastanu, są mało elastyczne lub całkowicie stabilne wymiarowo. Ta właściwość czyni je odpowiednimi do zastosowań wymagających trwałości oraz odporności na rozciąganie.

Schemat splotu prostego (płóciennego)

Schemat splotu atłasowego

Schemat splotu diagonalnego
3.4.2 Dzianina
Dzianina to płaski wyrób włókienniczy powstający w procesie dziania, polegającym na tworzeniu z przędzy szeregu oczek (pętelek) połączonych ze sobą w rzędach lub kolumienkach. W odróżnieniu od tkaniny, która powstaje z dwóch układów nitek (osnowy i wątku), dzianina zwykle wykonuje się z jednej nitki, co nadaje jej charakterystyczną strukturę.
Proces wytwarzania dzianiny może odbywać się ręcznie – przy użyciu drutów dziewiarskich lub szydełka – bądź maszynowo, na specjalistycznych maszynach dziewiarskich. Przędza dziewiarska, uzyskana wcześniej w procesie przędzenia, stanowi podstawę surowcową, a końcowy etap produkcji dzianiny obejmuje wykończenie, takie jak prasowanie i obkurczanie, mające na celu stabilizację kształtu materiału.
Kluczową cechą dzianiny jest wysoka elastyczność i rozciągliwość we wszystkich kierunkach, wynikające z dużego wrobienia nitki (długości przędzy zużytej na jednostkę długości wyrobu).
Parametry takie jak gęstość oczek, grubość przędzy oraz technika wykończenia determinują przepuszczalność powietrza, izolacyjność termiczną, wytrzymałość mechaniczną, czy masę powierzchniową materiału.

Schemat oczek w dzianinie
Więcej na ten temat:
- Kozłowski, R. M. (red.). 2012. Handbook of Natural Fibres. Volume 2: Processing and Applications. Woodhead Publishing.
- Textile Exchange. 2023. Materials Market Report 2023 [raport]. Textile Exchange.
- Simpson, W. S., Crawshaw, G. (red.). 2002. Wool: Science and Technology. Woodhead Publishing.
- Woodings, C. (red.). 2001. Regenerated Cellulose Fibres. Woodhead Publishing.
- McIntyre, J. E. (red.). 2004. Synthetic Fibres: Nylon, Polyester, Acrylic, Polyolefin. Woodhead Publishing.
- Lewin, M. (red.). 2006. Handbook of Fiber Chemistry (3rd ed.). CRC Press.
- Horrocks, A. R., Anand, S. C. (red.). 2000. Handbook of Technical Textiles. Woodhead Publishing.
- Saville, B. P. 1999. Physical Testing of Textiles. Woodhead Publishing.
- Ellen MacArthur Foundation. 2017. A New Textiles Economy: Redesigning Fashion’s Future [raport]. Ellen MacArthur Foundation.
Słowo na zakończenie
Tekstylia otulają nas od narodzin aż po grób. Są intymną i niezastąpioną częścią naszej codzienności. Użytkownicy odzieży, czyli wszyscy ludzie na naszej planecie, są kluczowym elementem wielkiej maszyny, jaką jest szeroko rozumiany przemysł tekstylny. Problemy związane z nadprodukcją, shrinkflacją i całą gamą nieetycznych praktyk, zarówno w fast fashion, jak i w branży luksusowej, dotyczą nas wszystkich, bo wszyscy ponosimy negatywne konsekwencje tych działań. Nasze decyzje w sprawie odzieży, a także brak decyzji mają wymierny wpływ na środowisko i społeczeństwo. Żyjemy w czasach powszechnie dostępnej informacji, jednak często dajemy się zwieść i padamy ofiarami celowej manipulacji. Greenwashing jest jednym z przykładów celowego wprowadzania konsumentów w błąd poprzez zachęcanie ich do kupna eko i bio produktów, które takimi w rzeczywistości nie są. Sensem naszego życia nie powinno być tylko konsumowanie dóbr, które w znacznej części są nam niepotrzebne. Czas, byśmy zaczęli postrzegać siebie jako obywateli, którzy wymagają, jednocześnie mając konkretne obowiązki wobec społeczeństwa i środowiska. Wbrew pozorom wiele zależy właśnie od nas i naszych decyzji. Warto z tej wiedzy mądrze korzystać.



























































































